Półpasiec wywołuje ten sam wirus, który powoduje ospę wietrzną (VZV, wirus ospy wietrznej i półpaśca). Po przechorowaniu ospy wirus nie znika. Zostaje uśpiony w zwojach nerwów czuciowych, przy rdzeniu kręgowym i przy nerwach czaszkowych, i po latach może się uaktywnić. Zagrożony jest więc każdy, kto przechorował ospę. W Stanach Zjednoczonych zachoruje mniej więcej co trzecia osoba w ciągu życia.
Kto choruje i dlaczego częściej z wiekiem
Ryzyko wyraźnie rośnie po 50. roku życia. Wiąże się to ze słabnięciem odporności komórkowej skierowanej przeciw temu wirusowi, choć nie wiadomo dokładnie, co w danym momencie budzi go do życia. Częściej chorują też osoby przyjmujące leki osłabiające odporność, w tym steroidy. Większość ludzi przechodzi półpaśca raz, ale choroba potrafi wrócić.
Objawy: najpierw ból, potem wysypka
Pierwszym sygnałem często jest ból, swędzenie albo mrowienie w miejscu, gdzie dopiero pojawi się wysypka. Taki ból potrafi wyprzedzać wysypkę o kilka dni. Mogą mu towarzyszyć ból głowy, nadwrażliwość na światło i ogólne rozbicie.
- Wysypka układa się zwykle w pas po jednej stronie tułowia albo po jednej stronie twarzy i zwykle nie przekracza środka ciała.
- Pęcherzyki zwykle zasychają w strupy w ciągu 7-10 dni.
- Skóra goi się zwykle w 2-4 tygodnie.
- U części osób pojawia się gorączka, dreszcze albo rozstrój żołądka.
Leczenie: liczą się pierwsze 72 godziny
Lekarz może przepisać lek przeciwwirusowy. Stosuje się głównie acyklowir, walacyklowir i famcyklowir. Mogą przyspieszyć gojenie, ograniczyć pojawianie się nowych pęcherzyków i zmniejszyć ostry ból. Działają najlepiej, gdy leczenie zacznie się jak najszybciej po wyjściu wysypki, najlepiej w ciągu 72 godzin. Później również warto pokazać się lekarzowi, który oceni, czy lek nadal ma sens.
Półpasiec oczny wymaga pilnej pomocy
Gdy wirus zajmie nerw zaopatrujący okolicę oka, wysypka może pojawić się na czole, powiece, wokół oka albo na nosie, a czasem zapalenie obejmuje samo oko. Taki półpasiec może uszkodzić rogówkę i doprowadzić do utraty wzroku. Wysypka na oku lub nosie albo pogorszenie widzenia to powód, żeby szukać pomocy od razu. Pilnej porady potrzebują też kobiety w ciąży i osoby z mocno osłabioną odpornością, na przykład w trakcie chemioterapii.
Neuralgia popółpaścowa
To najczęstsze powikłanie: ból w miejscu dawnej wysypki, który trwa dłużej niż 90 dni. Dotyka około 10-18% chorych i może utrzymywać się miesiącami, a nawet latami. Ryzyko rośnie z wiekiem, a przed czterdziestką neuralgia zdarza się rzadko. Do rzadszych powikłań należą utrata słuchu lub wzroku, zapalenie mózgu i zapalenie płuc.
Czy półpasiec zaraża
Półpaścem nie można się od nikogo zarazić. Osoba, która nigdy nie chorowała na ospę i nie była przeciw niej szczepiona, może jednak złapać od chorego ospę wietrzną. Wirus przenosi się przez kontakt z płynem z pęcherzyków i przez wdychanie cząstek wirusa, które się z nich uwalniają. Chory może zarażać od pojawienia się wysypki do czasu, aż wszystkie zmiany zaschną w strupy.
Dopóki pęcherzyki nie zaschną, wysypkę warto zakryć i jej nie drapać. Trzeba też unikać kontaktu z:
- kobietami w ciąży, które nie przeszły ospy ani nie były szczepione,
- wcześniakami i noworodkami z niską masą urodzeniową,
- osobami z osłabioną odpornością.
Szczepienie
W Unii Europejskiej zarejestrowana jest szczepionka rekombinowana Shingrix. Zawiera białko wirusa z substancją wzmacniającą odpowiedź (adiuwantem). Szczepionka jest przeznaczona dla dorosłych od 50. roku życia oraz dla osób od 18 lat ze zwiększonym ryzykiem półpaśca. Podaje się dwie dawki w odstępie 2 miesięcy, drugą najpóźniej po 6 miesiącach, a przy osłabionej odporności drugą dawkę można podać już po 1-2 miesiącach.
W badaniach u osób po pięćdziesiątce zapobiegła około 97% zachorowań. U osób po siedemdziesiątce chroniła przed około 91% zachorowań i 89% przypadków neuralgii. W tej grupie wysoka odporność utrzymywała się w obserwacji co najmniej 7 lat. Zaszczepić się można także po przebytym półpaścu, gdy wysypka już zniknie, i wtedy, gdy ktoś nie pamięta, czy miał ospę. Najczęstszy odczyn to bolesne ramię, które mija zwykle w 2-3 dni.
Refundacja w Polsce (stan na październik 2026)
Zasady określa obwieszczenie Ministra Zdrowia obowiązujące od 1 października 2026 r. Sam wiek nie wystarczy do refundacji. Trzeba mieć co najmniej 18 lat i jedną z chorób z listy:
- przewlekłą chorobę serca lub płuc, cukrzycę, przewlekłą niewydolność nerek,
- wrodzony lub nabyty niedobór odporności, zakażenie HIV, immunosupresję wywołaną leczeniem, przeszczep narządu litego,
- uogólnioną chorobę nowotworową, chorobę Hodgkina, białaczkę, szpiczaka mnogiego,
- reumatoidalne lub łuszczycowe zapalenie stawów, łuszczycę, nieswoiste zapalenie jelit, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, stwardnienie rozsiane, toczeń układowy.
Osoby w wieku 18-64 lat z taką chorobą płacą zwykle 50%, czyli 375,58 zł za dawkę przy cenie 751,16 zł, razem 751,16 zł za dwie dawki. Od 65. roku życia szczepionka w tych samych wskazaniach jest bezpłatna. Od 14 lutego 2025 r. bezpłatną receptę z kodem uprawnień S może wystawić każda osoba uprawniona do wystawiania recept, także w gabinecie prywatnym. Zdrowa osoba po pięćdziesiątce też może się zaszczepić, tyle że bez refundacji.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem, szczególnie przy wysypce w okolicy oka, w ciąży i przy obniżonej odporności.
