Mpox to choroba wirusowa, którą do niedawna nazywano małpią ospą. Wywołuje ją wirus z tego samego rodzaju ortopokswirusów co wirus ospy prawdziwej. Odkryto go w 1958 roku u małp laboratoryjnych w Danii, a pierwszy przypadek u człowieka opisano w 1970 roku w Demokratycznej Republice Konga. W 2022 roku WHO zaczęła używać nazwy mpox, bo dawna nazwa była wykorzystywana do rasistowskich i stygmatyzujących komentarzy.
Klady I i II
Wirus ma dwie główne linie, nazywane kladami. Klad I dzieli się na podklady Ia i Ib, klad II na IIa i IIb. Światowe ognisko z 2022 roku wywołał klad IIb. Klad Ia od dziesięcioleci występuje w Afryce Środkowej, a klad Ib, opisany w 2023 roku, szerzy się także w Afryce Wschodniej. W Unii Europejskiej niemal wszystkie przypadki ze znanym kladem to Ib lub IIb.
Jak się przenosi
Do zakażenia dochodzi głównie przy bliskim kontakcie z chorym. Chodzi o:
- kontakt skóry ze skórą, w tym podczas seksu;
- pocałunki i kontakt ust ze skórą;
- rozmowę twarzą w twarz z bliska, przy której powstają drobne cząstki z dróg oddechowych;
- skażoną pościel, ręczniki i ubrania;
- przeniesienie z matki na dziecko w ciąży lub przy porodzie.
Zakazić się mogą też domownicy chorego. Ryzyko rośnie przy wielu partnerach seksualnych. Prezerwatywa je zmniejsza, ale nie chroni przy kontakcie skóry ze skórą.
Objawy i wysypka
Pierwsze objawy zwykle pojawiają się w ciągu tygodnia od kontaktu, choć okres wylęgania wynosi od 1 do 21 dni. Typowe są gorączka, ból głowy, gardła, mięśni i pleców, osłabienie oraz powiększone węzły chłonne. U części osób wszystko zaczyna się od wysypki.
Zmiana skórna najpierw jest płaska, potem zamienia się w pęcherzyk z płynem, który swędzi albo boli. Z czasem zasycha, pokrywa się strupem i odpada. Wysypka często zaczyna się na twarzy i rozchodzi po ciele, także na dłonie i podeszwy stóp. Może też zacząć się tam, gdzie był kontakt, na przykład na narządach płciowych, w okolicy odbytu albo w jamie ustnej. Jedni mają pojedynczą zmianę, inni setki. Zdarza się bolesne zapalenie odbytnicy oraz ból przy oddawaniu moczu lub przełykaniu.
Choroba trwa zwykle 2-4 tygodnie. Chory zaraża, dopóki wszystkie zmiany się nie zagoją i nie powstanie nowa skóra.
Kto ma większe ryzyko ciężkiego przebiegu
Według WHO groźniej choruje się w dzieciństwie, w ciąży i przy osłabionej odporności, w tym przy niekontrolowanym zakażeniu HIV. Powikłania to między innymi nadkażenia bakteryjne skóry, odwodnienie, zapalenie płuc, zakażenie rogówki grożące utratą wzroku, sepsa i zapalenie mózgu. Choroba bywa śmiertelna: w lipcu 2026 roku WHO odnotowała 7 zgonów, około 0,5% zgłoszonych przypadków.
Diagnostyka
Mpox łatwo pomylić z ospą wietrzną, opryszczką, kiłą czy świerzbem, dlatego rozpoznanie potwierdza się badaniem. Standardem jest test PCR, który wykrywa DNA wirusa. Najlepszą próbką jest wymaz pobrany bezpośrednio ze zmiany skórnej. Jeśli zmian nie ma, pobiera się wymaz z gardła lub odbytu. Badania krwi WHO nie zaleca. Dorosłym z rozpoznaniem mpox proponuje się też test na HIV.
Leczenie
Leczenie polega na pielęgnacji wysypki, łagodzeniu bólu i zapobieganiu powikłaniom. WHO podkreśla, że nie ma leku przeciwwirusowego o udowodnionej skuteczności w mpox. Po przeglądzie Europejskiej Agencji Leków z 2026 roku tekowirymat nie jest już w UE dopuszczony do leczenia mpox. Zmian nie należy przekłuwać, drapać ani golić. Chory powinien unikać kontaktu z innymi, aż strupy odpadną, a przez 12 tygodni po wyzdrowieniu używać prezerwatyw.
Szczepienie MVA-BN i dostępność w Polsce
W Unii Europejskiej zarejestrowana jest szczepionka Imvanex (MVA-BN, w USA znana jako JYNNEOS). Osoby wcześniej nieszczepione przeciw ospie dostają dwie dawki podskórnie, w odstępie co najmniej 28 dni. Szczepionkę można podać także po kontakcie z chorym, najlepiej w ciągu 4 dni, a najpóźniej do 14 dni, jeśli nie pojawiły się objawy.
W Polsce szczepienie jest dobrowolne i bezpłatne. Zaleca się je osobom od 18. roku życia. Wykonują je poradnie chorób zakaźnych, na skierowanie lekarza, który ocenia ryzyko narażenia. Wśród grup priorytetowych są personel medyczny i laboratoryjny, osoby delegowane do pracy w krajach, gdzie mpox występuje stale, oraz osoby z bliskim kontaktem z chorym.
Sytuacja na dziś
Stan zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym (PHEIC) WHO ogłosiła po raz drugi w sierpniu 2024 roku i zakończyła 5 września 2025 roku. Na dzień 23 października 2026 roku nie obowiązuje. WHO wciąż traktuje jednak ognisko jako sytuację kryzysową w swojej wewnętrznej skali reagowania, przedłużyła swoje zalecenia stałe do sierpnia 2027 roku i ocenia ryzyko globalne jako umiarkowane. W lipcu 2026 roku 32 kraje zgłosiły 1370 potwierdzonych przypadków.
W Europie przybywa zakażeń kladem I. We wrześniu 2026 roku ECDC odnotowało 342 takie przypadki w 17 krajach UE i EOG, przy zaledwie trzech przypadkach kladu II. Przebieg jest zwykle łagodny. Wśród chorych z ostatnich 12 miesięcy, u których znany jest status szczepienia, dwie dawki miało tylko 18%. ECDC ocenia ryzyko zakażenia kladem Ib jako umiarkowane dla mężczyzn mających kontakty seksualne z mężczyznami i niskie dla ogółu mieszkańców. W Polsce od początku roku do 15 października zarejestrowano według danych wstępnych 70 przypadków, wobec 21 w tym samym okresie 2025 roku.
Nowa wysypka z pęcherzykami po bliskim kontakcie z inną osobą to powód, by zgłosić się do lekarza i poprosić o test. Do czasu wyniku lepiej ograniczyć kontakty fizyczne.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani zaleceń poradni chorób zakaźnych.
