W Polsce w 2023 roku rozpoznano 19 889 nowych przypadków raka jelita grubego, a 12 187 osób zmarło z jego powodu. Według Krajowego Rejestru Nowotworów to jeden z najczęstszych nowotworów u obu płci. Większość chorych przekroczyła pięćdziesiątkę, ale w wielu krajach zachorowań u młodszych dorosłych przybywa.
Jak zmieniają się zachorowania przed 50. rokiem życia
Duża analiza opublikowana w „The Lancet Oncology” objęła dane z 50 krajów i terytoriów, zebrane do 2017 roku. W 27 z nich zachorowania w wieku 25-49 lat rosły, a w 20 z tych 27 rosły tylko u młodszych albo szybciej niż u starszych. Najszybciej, o około 3,6-4% rocznie, w Nowej Zelandii, Chile, Portoryko i Anglii.
W USA, według raportu American Cancer Society z 2026 roku, zachorowania w wieku 20-49 lat rosną o około 3% rocznie, a po 65. roku życia spadają. Rak jelita grubego jest tam teraz pierwszą przyczyną zgonów nowotworowych przed pięćdziesiątką. Trzy na cztery takie przypadki wykrywa się, gdy guz wyszedł już poza jelito. Przybywa głównie nowotworów w końcowym odcinku okrężnicy i w odbytnicy.
Co wiadomo o przyczynach
Wzrost zachorowań u młodych dorosłych wciąż nie ma wyjaśnienia. Badacze biorą pod uwagę nadmierną masę ciała, cukrzycę, mało ruchu i złą dietę. Krajowy Rejestr Nowotworów wymienia wśród ogólnych czynników ryzyka dietę ubogą w błonnik i bogatą w tłuszcz, alkohol, palenie, zespół metaboliczny i choroby zapalne jelit.
W badaniu opublikowanym w „Nature” w 2025 roku ślady uszkodzeń DNA wywołanych kolibaktyną, toksyną wytwarzaną przez niektóre bakterie, były 3,3 razy częstsze u osób chorych przed 40. rokiem życia niż u chorych po siedemdziesiątce. Autorzy przedstawiają to jako hipotezę: kontakt z tymi bakteriami we wczesnym okresie życia, prawdopodobnie w pierwszych latach, może się przyczyniać do wzrostu zachorowań u młodych.
Objawy, które łatwo zrzucić na coś innego
Amerykańskie badanie ponad 5 tysięcy chorych przed 50. rokiem życia wskazało cztery sygnały ostrzegawcze z okresu od 3 miesięcy do 2 lat przed rozpoznaniem:
- krwawienie z odbytu, najsilniej związane z rozpoznaniem,
- niedokrwistość z niedoboru żelaza,
- biegunka,
- ból brzucha.
Im więcej różnych objawów odnotowano w tym okresie, tym silniejszy był związek z rozpoznaniem: przy trzech lub więcej szanse raka były około 6,5 razy wyższe niż bez objawów. U około 19% chorych pierwszy objaw odnotowano co najmniej 3 miesiące przed rozpoznaniem i w tej grupie od objawu do diagnozy mijało w połowie przypadków ponad 8,7 miesiąca.
American Cancer Society dodaje do listy zmianę rytmu wypróżnień trwającą dłużej niż kilka dni, uczucie niepełnego wypróżnienia, ciemny stolec, osłabienie i chudnięcie bez odchudzania. Wiele z tych objawów ma inne przyczyny, na przykład hemoroidy, infekcję albo zespół jelita drażliwego. Mimo to trzeba z nimi iść do lekarza, bo bez badania nie da się tego rozróżnić.
Badania przesiewowe są dla osób bez objawów. Jeśli krwawisz z odbytu, masz anemię z niedoboru żelaza albo zmieniony rytm wypróżnień, który utrzymuje się dłużej niż kilka dni, idź do lekarza rodzinnego i powiedz o tym wprost, także jeśli masz 30 lat.
Obciążenie rodzinne i zespół Lyncha
Rak jelita grubego u rodzica, rodzeństwa albo dziecka zwiększa ryzyko, szczególnie gdy krewny zachorował przed pięćdziesiątką albo chorowała więcej niż jedna osoba. Około 2-4% przypadków wynika z zespołu Lyncha, dziedzicznej wady genów naprawiających DNA. Przechodzi z rodzica na dziecko, po matce albo po ojcu, a ryzyko raka jelita grubego w ciągu życia może przy nim sięgać 50%. Nosiciele zaczynają kolonoskopie wcześnie: zalecenia ESMO mówią o 25. albo 35. roku życia, zależnie od genu, z powtórką co 1-2 lata.
Badania przesiewowe w Polsce
Program NFZ obejmuje bezpłatną kolonoskopię dla osób w wieku 50-65 lat oraz 40-49 lat, jeśli rak jelita grubego wystąpił u krewnego pierwszego stopnia. Warunki są dwa: brak kolonoskopii w ostatnich 10 latach i brak objawów sugerujących nowotwór, a skierowanie nie jest potrzebne.
- Znajdź placówkę w wyszukiwarce NFZ na gsl.nfz.gov.pl.
- Zadzwoń i umów termin. Placówka powie, jak przygotować jelito.
- Badanie trwa 15-40 minut, w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym. Lekarz może od razu usunąć polipy do 15 mm.
Druga droga to program „Moje Zdrowie” w przychodni POZ, w której masz wybranego lekarza rodzinnego. Ankietę wypełnia się w Internetowym Koncie Pacjenta, w aplikacji mojeIKP albo w przychodni. Osobom po 50. roku życia przychodnia może zlecić test FIT, który wykrywa w stolcu krew niewidoczną gołym okiem. Próbkę pobiera się w domu, a nieprawidłowy wynik oznacza kolonoskopię. Na dziś FIT nie zastąpił kolonoskopii w programie przesiewowym NFZ.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem, szczególnie przy krwawieniu z odbytu, niedokrwistości lub raku jelita grubego w rodzinie.
