Zatrucie pokarmowe objawia się zwykle biegunką, bólem lub skurczami brzucha, nudnościami, wymiotami i gorączką. Pierwsze objawy pojawiają się najczęściej w ciągu kilku godzin lub kilku dni od zjedzenia, choć czasem dopiero po tygodniach. Zwykle mijają w ciągu tygodnia i większość chorych przechodzi je w domu.
Czas od posiłku do objawów
Każdy z częstych sprawców ma typowy okres wylęgania, czyli czas od zjedzenia do pierwszych objawów:
- Gronkowiec złocisty (toksyna): objawy nagle, od 30 minut do 8 godzin po jedzeniu. Trwają dobę lub krócej. Gronkowiec trafia do jedzenia z nieumytych rąk osób, które go noszą, a typowe produkty to krojone wędliny, budynie, ciastka i kanapki. Gotowanie może zabić bakterie gronkowca, ale nie niszczy toksyny, która zdążyła powstać w jedzeniu.
- Norowirus: zwykle 12-48 godzin. Najczęściej daje biegunkę, wymioty, nudności i ból brzucha. Większość chorych zdrowieje w 1-3 dni.
- Salmonella: według WHO 6-72 godziny, najczęściej 12-36 godzin. Biegunka bywa wodnista, czasem z krwią lub śluzem, a objawy według CDC trwają zwykle 4-7 dni. Źródłem są głównie jaja, mięso, drób i mleko.
- Campylobacter: zwykle 2-5 dni, w skrajnych przypadkach od 1 do 10 dni. Biegunka jest często krwista, towarzyszą jej gorączka i ból brzucha. Za główne źródło uważa się niedogotowany drób.
- E. coli wytwarzająca toksynę Shiga (STEC): 3-8 dni, najczęściej 3-4. U części chorych biegunka przechodzi w krwistą. Do zakażenia dochodzi m.in. przez niedogotowane mielone mięso, surowe mleko, surowe warzywa i kiełki. Bakterie giną, gdy wszystkie części potrawy osiągną co najmniej 70°C.
Nawadnianie
Podstawą leczenia biegunki jest uzupełnianie płynów i elektrolitów. Przy nudnościach lepiej pić małymi łykami. Według wytycznych Amerykańskiego Towarzystwa Chorób Zakaźnych (IDSA) doustny płyn nawadniający to leczenie pierwszego wyboru łagodnego i umiarkowanego odwodnienia u niemowląt, dzieci i dorosłych. Jest to mieszanina wody, soli i cukru, która wchłania się w jelicie cienkim i uzupełnia utraconą wodę oraz elektrolity. Saszetki do rozpuszczenia w wodzie może polecić farmaceuta.
Do nawadniania nie nadają się soki owocowe, napoje gazowane ani napoje dla sportowców. Jeść można wtedy, gdy organizm na to pozwala, a do zwykłej diety wraca się w trakcie nawadniania lub zaraz po nim. NHS radzi rozważyć rezygnację z tłustych i ostrych potraw.
Niemowlęta karmi się dalej piersią lub butelką, a przy wymiotach podaje się mniejsze porcje częściej. Mleka modyfikowanego nie wolno rozcieńczać.
Objawy alarmowe
Do lekarza trzeba się zgłosić, gdy pojawia się:
- krew w stolcu,
- biegunka trwająca ponad 3 dni,
- gorączka powyżej 38,9°C,
- tak częste wymioty, że nie da się utrzymać płynów,
- odwodnienie: mało moczu, suchość w ustach i gardle, zawroty głowy przy wstawaniu.
Pomocy trzeba szukać także wtedy, gdy stan niemowlęcia poniżej 12 miesięcy budzi niepokój albo dziecko przestaje jeść z piersi lub butelki. U małych dzieci odwodnienie przy salmonellozie może narastać szybko. Osoby starsze i z osłabioną odpornością są bardziej narażone na odwodnienie i powinny wcześnie porozmawiać z farmaceutą. Kobieta w ciąży, która ma gorączkę i inne objawy grypopodobne, powinna skontaktować się z lekarzem.
Wymioty z krwią lub przypominające fusy od kawy, nagły silny ból brzucha lub głowy, splątanie albo ciężka duszność wymagają pilnej pomocy: zadzwoń pod numer alarmowy 112 albo jedź na SOR.
Gdy przychodnia jest zamknięta, pomoże nocna i świąteczna opieka zdrowotna. Działa w dni robocze od 18:00 do 8:00, a w weekendy i święta całą dobę, bez skierowania i niezależnie od miejsca zamieszkania. Dyżurny lekarz udziela porad na miejscu i przez telefon. Adres najbliższego punktu poda całodobowa Telefoniczna Informacja Pacjenta NFZ pod numerem 800 190 590, ale jej konsultanci nie udzielają porad medycznych.
Czego nie robić
Loperamid, popularny lek hamujący biegunkę, jest według charakterystyki produktu leczniczego przeznaczony dla dorosłych i młodzieży powyżej 12 lat, najdłużej przez 48 godzin. Nie może być podstawą leczenia w czerwonce z wysoką gorączką i krwią w stolcu ani w zakażeniach Salmonella i Campylobacter. Wytyczne IDSA zalecają unikać leków hamujących perystaltykę w każdym wieku przy biegunce z gorączką lub zapalnej. Przy zakażeniu E. coli STEC takie leki mogą zwiększać ryzyko zespołu hemolityczno-mocznicowego (HUS), który grozi niewydolnością nerek. Według WHO HUS może rozwinąć się nawet u 10% chorych, głównie u małych dzieci i osób starszych. U dzieci poniżej 2 lat loperamid jest przeciwwskazany, a w wieku 2-12 lat podaje się go tylko z zalecenia lekarza. Wytyczne IDSA nie zalecają loperamidu osobom poniżej 18 lat z ostrą biegunką.
Antybiotyki są potrzebne rzadko
W większości ostrych wodnistych biegunek u osób bez niedawnej podróży zagranicznej wytyczne IDSA nie zalecają podawania antybiotyku bez ustalonej przyczyny. Wyjątkiem mogą być osoby z obniżoną odpornością i niemowlęta w złym stanie. Na norowirusa antybiotyk nie działa, bo to wirus. Przy gronkowcu też nie, bo objawy daje toksyna. U zdrowych osób z łagodną lub umiarkowaną salmonellozą WHO nie zaleca rutynowego leczenia antybiotykami, a przy STEC antybiotyki nie należą do leczenia i mogą zwiększać ryzyko HUS. Antybiotyk rozważa lekarz, na przykład w inwazyjnych zakażeniach Campylobacter albo przy salmonellozie u osób z grupy ryzyka.
Jak nie zarazić domowników
Po norowirusie chory może zarażać jeszcze 2 tygodnie i dłużej po poprawie. Żel do rąk działa na niego słabo, dlatego ręce trzeba myć wodą z mydłem. Przez co najmniej 2 dni od ustąpienia objawów nie należy przygotowywać jedzenia dla innych ani się nimi opiekować. Do pracy i szkoły NHS zaleca wracać po 2 dniach bez wymiotów i biegunki.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Przy objawach alarmowych lub wątpliwościach skontaktuj się z lekarzem albo farmaceutą.
