Świerzb wywołuje roztocz Sarcoptes scabiei. Samica drąży w naskórku korytarze i składa w nich jaja. Swędzenie bierze się z reakcji alergicznej organizmu na białka i odchody roztoczy. Zwykle u chorego żyje ich tylko 10-15. Według WHO na świecie w każdej chwili choruje ponad 200 milionów ludzi.
Objawy: świąd, który nie daje spać
Najbardziej typowy jest silny świąd, nasilający się w nocy. Do tego dochodzi drobna, swędząca wysypka przypominająca krostki, czasem widać też cienkie linie korytarzy. Na ciemnej skórze zmiany bywają słabiej widoczne.
Przy pierwszym zakażeniu objawy pojawiają się zwykle po 4-6 tygodniach. Zarażać można jednak już wcześniej. Kto chorował w przeszłości, poczuje świąd szybciej, zwykle 1-4 dni po kontakcie.
Gdzie szukać zmian
- między palcami rąk i na nadgarstkach,
- w zgięciach łokci i kolan, pod pachami,
- wokół pasa, na pośladkach, w pachwinach,
- na prąciu i wokół brodawek sutkowych.
U dorosłych wysypka zwykle omija głowę i szyję. U małych dzieci i osób starszych może pojawić się także na głowie, szyi, dłoniach i podeszwach stóp.
Jak się przenosi
Najczęściej przez dłuższy, bezpośredni kontakt skóry ze skórą, w tym kontakt seksualny. Rzadziej przez wspólne ubrania, ręczniki i pościel. Od psa czy kota świerzbem zarazić się nie można. Choroba nie ma też związku ze złą higieną. Poza skórą człowieka roztocza zwykle nie przeżywają dłużej niż 2-3 dni.
Rozpoznanie
Lekarz rozpoznaje chorobę najczęściej po wyglądzie skóry i objawach. Pomocne bywa badanie dermatoskopem albo obejrzenie pod mikroskopem zeskrobiny z korytarza, choć WHO uznaje je zwykle za niekonieczne.
Leczenie dostępne w Polsce
Leki przeciwświerzbowe zarejestrowane w Polsce wydaje się na receptę. Według obwieszczenia obowiązującego od 1 października 2026 r. permetryna, iwermektyna i krotamiton nie są refundowane. Pacjent płaci więc pełną cenę, także z receptą dla dzieci i seniorów oznaczoną S lub DZ, bo bezpłatne wykazy dla tych grup są częścią wykazu refundacyjnego.
- Permetryna w kremie 5% (Infectoscab) albo w żelu 4% (Scabinol) dla dorosłych i dzieci w wieku powyżej 2 miesięcy. Poniższe zasady pochodzą z charakterystyki kremu, żel stosuje się według jego ulotki. Smaruje się całe ciało od szyi w dół, z dłońmi i podeszwami. Dokładnie trzeba posmarować skórę między palcami, pod paznokciami i w okolicy narządów płciowych. U dzieci i osób po 65. roku życia smaruje się także twarz, uszy i owłosioną skórę głowy, ale nie okolice oczu, a u dzieci także nie skórę wokół ust. Dziecko nie może zlizywać kremu z rąk, w razie potrzeby można założyć mu rękawiczki. Lek zostaje na skórze co najmniej 8 godzin, najlepiej przez noc, a jeśli w tym czasie umyjesz ręce, trzeba go na nie nałożyć jeszcze raz.
- Iwermektyna w tabletkach, dawkowana według masy ciała: według charakterystyki leku jednorazowo 200 µg/kg, na pusty żołądek. WHO nie zaleca jej kobietom w ciąży ani dzieciom ważącym poniżej 15 kg, a według charakterystyki w ciąży stosuje się ją tylko w razie bezwzględnej konieczności, o czym decyduje lekarz. Według CDC jest podobnie skuteczna jak permetryna.
- Krotamiton (maść lub płyn) smaruje się raz na dobę przez 3-5 dni. Nie stosuje się go u dzieci do ukończenia 12 miesięcy. CDC zwraca uwagę na częste niepowodzenia tego leczenia.
Powtórna aplikacja
Leki nie niszczą jaj. Wylęgają się z nich kolejne roztocza, więc kurację często trzeba powtórzyć. NHS zaleca drugą aplikację po 7 dniach. Według charakterystyki kremu z permetryną jedno zastosowanie zwykle wystarcza, a przy utrzymującym się zakażeniu powtarza się je po 14 dniach. Po żelu drugie zastosowanie, jeśli jest potrzebne, może być najwcześniej po 7 dniach. Według charakterystyki iwermektyny drugą dawkę rozważa się w ciągu 2 tygodni, gdy pojawiają się nowe zmiany. CDC w zwykłym świerzbie opisuje dwie dawki w odstępie 7-14 dni.
W ciąży permetryny w pierwszym trymestrze raczej się unika, chyba że stan kobiety tego wymaga. W drugim i trzecim można ją rozważyć. Po kremie z permetryną (Infectoscab) nie karmi się piersią przez 5 dni po zakończeniu leczenia, po żelu (Scabinol) w trakcie stosowania i co najmniej tydzień po nim. Przy karmieniu piersią lek dobiera lekarz.
Cały dom w tym samym czasie
Wszyscy domownicy powinni się leczyć jednocześnie, także ci, których nic nie swędzi. Objawy pojawiają się z opóźnieniem. NHS radzi leczyć również partnerów seksualnych z ostatnich 8 tygodni. Do końca kuracji lepiej unikać seksu i bliskiego kontaktu oraz nie dzielić się ręcznikami ani pościelą.
Pranie i rzeczy, których nie da się wyprać
- Pierwszego dnia leczenia wypierz pościel, ręczniki i ubrania w temperaturze co najmniej 60°C, najlepiej z suszeniem w suszarce. NHS zaleca wyprać całą pościel i ubrania w domu, CDC wskazuje rzeczy używane w ciągu 3 dni przed rozpoczęciem leczenia.
- To, czego nie da się wyprać, zamknij szczelnie w worku. NHS podaje co najmniej 3 dni, WHO tydzień.
- Odkurz dywany i meble tapicerowane.
Według CDC roztocza i jaja giną po 10 minutach w temperaturze powyżej 50°C.
Świąd po leczeniu
Roztocza giną szybko, ale świąd może trzymać się jeszcze kilka tygodni. Przez pierwsze 1-2 tygodnie leczenia często nawet się nasila. Według charakterystyki iwermektyny sam utrzymujący się świąd nie jest powodem, by powtarzać kurację przed upływem 4 tygodni. Jeśli swędzi nadal 2-4 tygodnie po zakończeniu leczenia, trzeba wrócić do lekarza.
Świerzb norweski
Świerzb skorupiasty, zwany norweskim, rozwija się głównie u osób z obniżoną odpornością, u osób starszych i u tych, które nie mogą się drapać, na przykład po urazie rdzenia kręgowego. Na skórze żyją wtedy tysiące, a nawet miliony roztoczy. Pojawiają się grube, łuszczące się zmiany, często na łokciach, kolanach, dłoniach i stopach, a świąd bywa słaby albo w ogóle go nie ma. Ta postać zaraża już przy krótkim kontakcie i przez pościel czy meble. Wymaga jednoczesnego leczenia tabletkami i lekiem na skórę, a według WHO może zagrażać życiu.
Wstyd nie leczy
Wiele osób wstydzi się tej choroby i zwleka z wizytą. W badaniu na wyspach Bijagós w Gwinei Bissau późne zgłaszanie się do lekarza było częste i wiązało się między innymi ze stygmatyzacją. Tymczasem drapane zmiany mogą ulec zakażeniu bakteryjnemu, a WHO podkreśla, że najlepszym sposobem zapobiegania ogniskom jest jak najszybsze leczenie.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem, szczególnie u małych dzieci, w ciąży, podczas karmienia piersią i przy obniżonej odporności.
