HPV, czyli wirus brodawczaka ludzkiego, to w rzeczywistości grupa ponad 200 typów wirusów. Około 40 z nich zakaża błony śluzowe, w tym okolice narządów płciowych, odbytu i gardła. Według WHO prawie każda aktywna seksualnie osoba zakazi się HPV w jakimś momencie życia, zwykle bez żadnych objawów.
Jak się zakażamy i co dzieje się potem
Wirus przenosi się przez bliski kontakt skóra do skóry, najczęściej przy seksie waginalnym, analnym lub oralnym. Zarazić może także osoba, która nie ma objawów. Prezerwatywa zmniejsza ryzyko, ale nie chroni w pełni, bo nie zakrywa całej skóry okolic płciowych.
U około 90% osób organizm sam opanowuje zakażenie, zwykle w ciągu 1-2 lat. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy zakażenie typem wysokiego ryzyka, czyli onkogennym, nie mija: takie przetrwałe zakażenie jest przyczyną raka szyjki macicy. Od zakażenia do rozwoju raka szyjki macicy mija zwykle 15-20 lat.
Typy onkogenne i nowotwory
Typy 16 i 18 odpowiadają za około 66% raków szyjki macicy, a typy 31, 33, 45, 52 i 58 za kolejne około 15%. Łącznie HPV wywołuje ponad 90% przypadków tego nowotworu. Według danych amerykańskiego CDC wirus odpowiada też za:
- około 91% raków odbytu,
- około 70% raków części ustnej gardła, czyli tylnej części gardła z nasadą języka i migdałkami,
- około 63% raków prącia,
- około 75% raków pochwy i 69% raków sromu.
W Stanach Zjednoczonych na raka części ustnej gardła związanego z HPV choruje rocznie około 12 500 mężczyzn i około 2300 kobiet. Badanie przesiewowe istnieje tylko dla raka szyjki macicy. Pozostałe nowotwory mogą zostać wykryte dopiero wtedy, gdy dają poważniejsze objawy. Nie ma zatwierdzonego testu na HPV w jamie ustnej czy gardle, a testów HPV nie zaleca się u mężczyzn.
Brodawki płciowe
Ponad 90% brodawek płciowych, zwanych kłykcinami, wywołują typy niskiego ryzyka 6 i 11. Te typy nie powodują raka. Brodawki wyglądają jak pojedyncze lub zgrupowane grudki, płaskie albo uniesione, czasem w kształcie kalafiora. Nieleczone mogą zniknąć, pozostać bez zmian albo się rozrosnąć. Można je leczyć u lekarza lub lekami na receptę, choć na samego wirusa leczenia nie ma.
Szczepionki
W Polsce stosuje się dwie szczepionki zarejestrowane w UE od 9. roku życia:
- Cervarix obejmuje typy 16 i 18. Zapobiega zmianom przednowotworowym okolic odbytu i narządów płciowych oraz rakowi szyjki macicy i odbytu.
- Gardasil 9 obejmuje typy 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 i 58. Chroni przed zmianami przednowotworowymi i rakami szyjki macicy, sromu, pochwy i odbytu oraz przed brodawkami płciowymi.
Szczepienie działa najlepiej, gdy zostanie podane przed pierwszym kontaktem z wirusem. Nie leczy istniejącego zakażenia. Według CDC przebyte zakażenie jednym typem nie zmniejszało jednak ochrony przed pozostałymi typami zawartymi w szczepionce.
Bezpłatne szczepienia w Polsce
Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok zaleca szczepienie przeciw HPV dziewczętom i chłopcom. Nie jest ono obowiązkowe. Bezpłatnie szczepią się:
- Osoby po ukończeniu 9. roku życia do ukończenia 14. roku życia: 2 dawki w odstępie 6-12 miesięcy, bezpłatne są obie szczepionki. Szczepienie trzeba zacząć przed ukończeniem 14. roku życia, a drugą dawkę można przyjąć później. Recepta nie jest potrzebna. Na szczepienie zapisuje się w przychodni POZ, a w części przychodni także przez Internetowe Konto Pacjenta lub mojeIKP. W roku szkolnym 2026/2027 szczepienia odbywają się też w szkołach podstawowych, które zgłosiły się do programu, za zgodą rodzica.
- Osoby po ukończeniu 18. roku życia do ukończenia 26. roku życia, od 1 października 2026 r. do 31 maja 2027 r.: 3 dawki Cervarixu w schemacie 0, 1, 6 miesięcy. Program dotyczy osób dotąd niezaszczepionych, a szczepienie trzeba rozpocząć przed ukończeniem 25. roku życia. Wszystkie dawki muszą zostać podane do końca maja 2027 r., dlatego GIS wskazuje start w październiku lub listopadzie 2026 r. Szczepi przychodnia POZ z umową z NFZ. Pula wynosi 51 tys. dawek, co wystarczy na pełne zaszczepienie 17 tys. osób.
Osoby, które nie mieszczą się w tych przedziałach, mogą wykupić Cervarix w aptece. Do ukończenia 18. roku życia jest bezpłatny na receptę z kodem DZ, którą może wystawić każda osoba uprawniona, także w gabinecie prywatnym. Pozostali płacą 50%, czyli 139,44 zł za dawkę przy urzędowej cenie 278,88 zł. Gardasil 9 poza programem dla dzieci jest pełnopłatny. Program Szczepień Ochronnych zaleca szczepienie także dorosłym, po konsultacji z lekarzem.
Test HPV HR zamiast cytologii
Od 1 sierpnia 2026 r. w programie profilaktyki raka szyjki macicy tradycyjną cytologię zastąpił test HPV HR. Wykrywa on wirusa, zanim pojawią się zmiany w komórkach. Gdy wynik jest dodatni, z tej samej próbki wykonuje się cytologię na podłożu płynnym (LBC). Przy zmianach lekarz kieruje na dalsze badania, na przykład kolposkopię.
Z programu korzystają kobiety w wieku 25-64 lat (liczy się rok urodzenia). Po wyniku ujemnym test powtarza się co 5 lat, a u kobiet zakażonych HIV lub przyjmujących leki immunosupresyjne co 12 miesięcy. Gdy test wykrył typy inne niż 16 i 18, a cytologia LBC jest prawidłowa, badanie powtarza się po 12 miesiącach. Kolejne ujemne wyniki po takim badaniu dają kontrole po 12 miesiącach, po 3 latach i po 5 latach. Skierowanie nie jest potrzebne. Badanie wykonują poradnie ginekologiczno-położnicze z umową z NFZ i część przychodni POZ współpracujących z położnymi. Zapisać się można przez IKP, mojeIKP, w placówce lub pod numerem 800 190 590.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Decyzję o szczepieniu i badaniach podejmuj razem z lekarzem lub położną.
