System aktywny
·zerio.pl
EBM
Portal informacyjny
magazyn/Badania/art_0833
Badania RECENZOWANE 4 min

Lipidogram: czy trzeba być na czczo i co naprawdę mówi wynik

Lipidogram zleca się często, a jego wynik łatwo źle odczytać. Najczęstsze pytania dotyczą przygotowania i tego, dlaczego zakres na wydruku nie jest celem LDL dla każdego.

Lipidogram: czy trzeba być na czczo i co naprawdę mówi wynik
fig_01 · zerio.pl
cc-by-nc-4.0

Lipidogram wygląda na proste badanie: cztery liczby i strzałka przy tej, która wystaje. W praktyce kilka elementów tego wyniku łatwo źle odczytać, od przygotowania do badania po to, jak czytać LDL.

Na czczo czy nie

Przez lata standardem było 12 godzin bez jedzenia. Dziś europejskie wytyczne mówią, że u większości ludzi lipidogram można wykonać bez bycia na czczo, bo posiłek zmienia wynik nieznacznie, głównie trójglicerydy, i nie wpływa istotnie na ocenę ryzyka.

Na czczo warto pojawić się w dwóch sytuacjach: gdy poprzedni wynik trójglicerydów przekraczał 400 mg/dl oraz gdy laboratorium lub lekarz wyraźnie tego wymaga. Reszta zasad przygotowania jest bardziej praktyczna niż rygorystyczna.

  • Laboratoria zwykle zalecają dzień bez alkoholu przed badaniem, bo alkohol podnosi trójglicerydy, i bez intensywnego treningu.
  • Nie badaj się w trakcie infekcji ani do kilku tygodni po niej, bo cholesterol bywa wtedy zaniżony.
  • Po zawale lekarz oznacza lipidogram od razu w szpitalu i ponownie po 4 do 6 tygodniach leczenia. W kilka tygodni po zawale, udarze czy dużej operacji cholesterol bywa przejściowo niższy, więc wynik z tego okresu warto omówić z lekarzem.

Co znaczy każdy parametr

Standardowy lipidogram to cztery pozycje, a coraz częściej laboratorium podaje też wyliczony non-HDL.

  • Cholesterol całkowity. Suma frakcji. Sam w sobie mówi najmniej i nie powinien być podstawą decyzji.
  • LDL. Frakcja odpowiadająca za odkładanie się blaszki miażdżycowej. To ona jest celem leczenia.
  • HDL. Frakcja ochronna, ale zależność nie jest liniowa. Bardzo wysoki HDL nie zmniejsza dalej ryzyka i nie znosi skutków wysokiego LDL.
  • Trójglicerydy. Silnie reagują na alkohol, cukry proste i masę ciała. Przy bardzo wysokich wartościach rośnie ryzyko zapalenia trzustki: według wytycznych europejskich zdarza się ono już od około 440 mg/dl, a istotne staje się powyżej 880 mg/dl.
  • Non-HDL. Cholesterol całkowity minus HDL, liczy się na kalkulatorze w trzy sekundy. Przy cukrzycy i wysokich trójglicerydach jest wiarygodniejszy niż samo LDL.

Część laboratoriów wylicza LDL wzorem Friedewalda. Polskie zalecenia z 2024 roku nie zalecają go już przy trójglicerydach powyżej 200 mg/dl, bo zaniża LDL, a powyżej 400 mg/dl wzór nie nadaje się w ogóle. Wtedy lepiej patrzeć na non-HDL albo na LDL oznaczone bezpośrednio lub wyliczone nowszym wzorem (Sampsona lub Martina-Hopkinsa).

Cel LDL zależy od ryzyka

Na wyniku widnieje zakres referencyjny, zwykle do 115 albo 130 mg/dl. Ten zakres dotyczy osób z niskim ryzykiem, a nie każdego pacjenta. Docelowe LDL zależy od tego, jak wysokie masz ryzyko sercowo-naczyniowe: dla osoby zdrowej z niskim ryzykiem, dla pacjenta z cukrzycą i dla kogoś po zawale są to trzy różne liczby: od poniżej 115 do poniżej 55 mg/dl, czyli ponad dwukrotna różnica.

Rozwinięcie tego wątku, razem z konkretnymi progami, jest w tekście o tym, czym różni się norma LDL od celu terapeutycznego. U osób bez rozpoznanej choroby serca, cukrzycy, przewlekłej choroby nerek i hipercholesterolemii rodzinnej ryzyko szacuje się skalą SCORE2, opisaną w tekście o kalkulatorze ryzyka zawału. Przykład: LDL 110 mg/dl u 35-latka bez czynników ryzyka mieści się w celu, a u osoby po zawale jest dwa razy wyższe od docelowego (poniżej 55 mg/dl).

Lipoproteina (a), badanie raz w życiu

Lp(a) jest uwarunkowana genetycznie i praktycznie nie zmienia się przez całe życie, więc zwykle wystarczy oznaczyć ją raz. Podwyższona istotnie zwiększa ryzyko sercowo-naczyniowe niezależnie od LDL i tłumaczy część zawałów u osób, u których standardowy lipidogram wyglądał przyzwoicie. Wytyczne europejskie zalecają oznaczenie co najmniej raz w życiu u każdej dorosłej osoby.

Jak często się badać

Badanie przesiewowe zaleca się mężczyznom od czterdziestego roku życia, a kobietom od pięćdziesiątego lub po menopauzie; jak często je powtarzać, ustala lekarz. Wcześniej i częściej przy nadciśnieniu, cukrzycy, otyłości, paleniu, chorobie nerek oraz przy zawale lub udarze u bliskich krewnych w młodym wieku, bo to sygnał w stronę hipercholesterolemii rodzinnej.

Kobiety mają tu dodatkowy powód, żeby nie odkładać badania. Po menopauzie profil lipidowy zwykle się pogarsza, a objawy zawału bywają inne niż podręcznikowe, co opisujemy w tekście o różnicach w objawach zawału u kobiet.

Wynik poza normą, co dalej

Po pierwszym nieprawidłowym wyniku badanie zwykle się powtarza, bo lipidy wahają się w czasie. Potem idzie się dwutorowo: ocena ryzyka i zmiana stylu życia, przy czym z modeli żywieniowych najlepiej udokumentowany jest ten opisany w tekście o diecie śródziemnomorskiej. O lekach decyduje lekarz po ocenie ryzyka; sama wartość LDL zwykle nie wystarcza.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

RZ
O autorze
Redakcja zerio
Profil autora →
Sejm rozstrzygnie o karach dla lekarzy i limitach płac
Usługi medyczne

Sejm rozstrzygnie o karach dla lekarzy i limitach płac

Posłowie rozpatrzą senackie poprawki do ustawy o zatrudnianiu i wynagradzaniu medyków. Senat wykreśl…

Sygnatura lipidowa po orzeszkach wiązała się z niższym ryzykiem cukrzycy
Usługi medyczne

Sygnatura lipidowa po orzeszkach wiązała się z niższym ryzykiem cukrzycy

W badaniu wyższa wartość profilu lipidowego związanego ze spożywaniem orzeszków ziemnych wiązała się…

Bezpłatne warsztaty o cukrzycy w Szczecinie. Spotkanie 17 listopada
Usługi medyczne

Bezpłatne warsztaty o cukrzycy w Szczecinie. Spotkanie 17 listopada

17 listopada w Szczecinie odbędą się bezpłatne warsztaty o kontrolowaniu cukrzycy typu II. NFZ infor…