Typowa scena: człowiek od pół roku ledwo funkcjonuje, robi morfologię, hemoglobina w normie, temat zamknięty. Problem w tym, że morfologia pokazuje ostatni etap niedoboru żelaza, a nie pierwszy. Zanim spadnie hemoglobina, muszą się wyczerpać zapasy, a to widać wyłącznie w ferrytynie.
Co mierzy ferrytyna
Ferrytyna to białko magazynujące żelazo. Jej stężenie we krwi odzwierciedla wielkość ustrojowych zapasów, czyli tego, z czego organizm czerpie, zanim zacznie oszczędzać na produkcji krwinek. Niedobór ma trzy etapy i tylko ostatni widać w morfologii krwi.
- Etap 1, wyczerpanie zapasów. Ferrytyna spada, hemoglobina i MCV prawidłowe. Objawy już bywają.
- Etap 2, niedobór bez niedokrwistości. Żelazo przestaje wystarczać na bieżącą produkcję, morfologia wciąż potrafi mieścić się w normie.
- Etap 3, niedokrwistość z niedoboru żelaza. Hemoglobina niska, MCV niskie. Dopiero tu morfologia krzyczy.
Jakie liczby coś znaczą
Dolne granice na wynikach laboratoryjnych bywają zaskakująco niskie, nierzadko 10 czy 15 ng/ml, i to jest źródło większości nieporozumień. Wartość poniżej 15 ng/ml u osoby dorosłej to niedobór bezdyskusyjny, ale wielu klinicystów traktuje przedział do 30 ng/ml jako niedobór wymagający leczenia, zwłaszcza gdy są objawy. Powyżej 100 ng/ml niedobór jest mało prawdopodobny.
Ferrytyna mieszcząca się w normie laboratoryjnej nie jest tym samym co ferrytyna optymalna. Przy dolnej granicy zakresu warto patrzeć na objawy, a nie na to, czy wynik jest zaznaczony na czerwono.
Pułapka: ferrytyna to też białko ostrej fazy
To najczęstszy powód fałszywie uspokajającego wyniku. Ferrytyna rośnie w stanie zapalnym, w infekcji, w chorobach wątroby, w chorobach autoimmunologicznych i przy otyłości. Człowiek z niedoborem żelaza i toczącym się zapaleniem może mieć ferrytynę pozornie prawidłową.
Dlatego ferrytynę interpretuje się razem z markerem zapalenia. Jeśli CRP jest podwyższone, prawidłowa ferrytyna niczego nie wyklucza i trzeba sięgnąć po wysycenie transferyny żelazem. Poniżej 20 procent wysycenia to niedobór, niezależnie od tego, co pokazuje ferrytyna.
Kiedy warto zbadać
Objawy niedoboru żelaza są mało charakterystyczne i łatwo je przypisać czemuś innemu: przewlekłe zmęczenie, duszność przy wysiłku, kołatanie serca, wypadanie włosów, łamliwe paznokcie, trudności z koncentracją, zespół niespokojnych nóg, apetyt na lód lub krochmal.
Grupy podwyższonego ryzyka to kobiety z obfitymi miesiączkami, kobiety w ciąży i po porodzie, dawcy krwi, weganie i wegetarianie, osoby po operacjach bariatrycznych, sportowcy wytrzymałościowi oraz pacjenci z chorobami przewodu pokarmowego. Jeśli chcesz wstępnie oszacować, czy jesteś w grupie, w której badanie ma sens, zerio ma kalkulator ryzyka niedoboru żelaza.
Niski wynik to początek, nie koniec
Sama suplementacja bez pytania o przyczynę to leczenie objawu. U mężczyzny i u kobiety po menopauzie niedobór żelaza jest wskazaniem do diagnostyki przewodu pokarmowego, bo najczęstszą przyczyną jest przewlekłe, niewidoczne krwawienie. U kobiety miesiączkującej pierwszym podejrzanym są obfite miesiączki, ale celiakia i zakażenie Helicobacter pylori też trafiają się regularnie.
W samej suplementacji zmieniło się jedno: dawki co drugi dzień wchłaniają się lepiej niż codzienne, bo codzienne podawanie podbija hepcydynę, która blokuje wchłanianie kolejnej dawki. Żelazo przyjmuje się na czczo, witamina C poprawia przyswajanie, a kawa, herbata, nabiał i preparaty wapnia je pogarszają. Odbudowa zapasów trwa miesiącami, więc kontrolna ferrytyna po trzech tygodniach niczego nie powie.
Kiedy ferrytyna jest za wysoka
Wysoki wynik najczęściej oznacza zapalenie, a nie nadmiar żelaza. Ale utrzymująca się wysoka ferrytyna z wysokim wysyceniem transferyny to sygnał w stronę hemochromatozy, choroby genetycznej, w której organizm gromadzi żelazo w wątrobie, sercu i trzustce. To jeden z powodów, dla których żelaza nie suplementuje się profilaktycznie, bez wyniku badania.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.
Źródła
- World Health Organization, Serum ferritin concentrations for the assessment of iron status
- Polskie Towarzystwo Hematologów i Transfuzjologów, wytyczne postępowania w niedokrwistości z niedoboru żelaza
- British Society of Gastroenterology, guidelines for the management of iron deficiency anaemia
