Grzybica paznokci (onychomikoza) to zakażenie płytki paznokcia wywołane przez grzyby, najczęściej dermatofity, rzadziej pleśnie i drożdżaki. Znacznie częściej dotyczy stóp niż rąk. W badaniach populacyjnych chorowało średnio około 9% osób.
Objawy
Zwykle pierwsza zmienia się barwa części paznokcia: na żółto, brązowo albo biało. Przebarwienie zaczyna się zazwyczaj przy wolnym brzegu i przesuwa w stronę skórki. Z czasem paznokieć grubieje, kruszy się albo odchodzi, a pod nim zbierają się złogi. Grzybica zwykle nie boli, choć ciężka postać może utrudniać chodzenie i noszenie butów.
Skąd się bierze
Sam brud grzybicy nie wywołuje. Grzyb musi dostać się przez drobne uszkodzenie paznokcia albo skóry wokół niego. Zarazić się można od innej osoby, chodząc boso po basenie czy szatni, przez cudzy ręcznik, buty lub cążki. Częstą drogą jest nieleczona grzybica stóp, która przechodzi na paznokcie. Ryzyko zwiększają:
- stale ciepłe i spocone stopy, ciasne obuwie, nadmierna potliwość,
- wiek, bo paznokcie rosną wolniej, a organizm słabiej zwalcza zakażenia,
- cukrzyca, słabe krążenie, choroba tętnic obwodowych, otyłość, łuszczyca.
Najpierw badanie mykologiczne
Grzybica odpowiada za mniej więcej połowę chorób paznokci. Podobnie potrafią wyglądać łuszczyca paznokci i skutki urazu. Dlatego lekarz może pobrać ścinek paznokcia albo zeskrobiny i ocenić je w laboratorium pod mikroskopem. Badanie potwierdza zakażenie, a zależnie od testów pokazuje też, jaki to grzyb. To pomaga dobrać lek: terbinafina jest zarejestrowana w grzybicy paznokci wywołanej przez dermatofity, itrakonazol także przez drożdżaki.
Lakiery: amorolfina i cyklopiroks
Lakier służy do łagodniejszych postaci, gdy zmiana nie sięga macierzy, czyli miejsca, z którego paznokieć rośnie. Część preparatów zastrzega też, że zajęta jest mniej niż połowa płytki na kilku paznokciach. Amorolfinę nakłada się raz w tygodniu, cyklopiroks zależnie od preparatu codziennie albo coraz rzadziej. Przy amorolfinie i części preparatów z cyklopiroksem chory paznokieć wcześniej się spiłowuje, osobnym pilnikiem. Polinailu nie usuwa się pilnikiem, wystarczy umycie paznokcia wodą, a odstający brzeg regularnie się obcina.
Leczenie trwa zwykle około 6 miesięcy na paznokciach rąk i 9-12 miesięcy na paznokciach stóp. Przy amorolfinie efekty ocenia się mniej więcej co 3 miesiące. Jeśli po 4 tygodniach stosowania cyklopiroksu nie ma poprawy albo jest gorzej, trzeba skontaktować się z lekarzem. Przy Polinailu kontrolny posiew robi się 4 tygodnie po zakończeniu leczenia, żeby resztki leku nie zafałszowały wyniku.
Tabletki: terbinafina i itrakonazol
Gdy lakier nie pomaga albo zmienionych jest więcej paznokci, lekarz może zaproponować lek doustny. W badaniach nad grzybicą paznokci stóp oba leki działały wyraźnie lepiej niż placebo. Terbinafina prawdopodobnie częściej prowadziła do wyleczenia niż azole, do których należy itrakonazol.
- Terbinafina: 250 mg raz na dobę. Na paznokciach rąk zwykle wystarcza 6 tygodni, na stopach 12 tygodni, choć niektórzy potrzebują 6 miesięcy.
- Itrakonazol: cyklami, czyli tydzień po 200 mg dwa razy na dobę i 3 tygodnie przerwy. Paznokcie rąk wymagają dwóch cykli, stóp trzech. Przy paznokciach stóp można też przyjmować 200 mg raz na dobę przez 3 miesiące. Kapsułki połyka się po pełnym posiłku.
Terbinafiny nie zaleca się przy przewlekłej lub czynnej chorobie wątroby. Przed jej rozpoczęciem sprawdza się czynność wątroby i powtarza badanie w trakcie leczenia. Przy itrakonazolu lekarz rozważa taką kontrolę w trakcie kuracji.
Brak apetytu, nudności, wymioty, zmęczenie, ból brzucha czy ciemny mocz w trakcie kuracji to powód, żeby od razu zgłosić się do lekarza. Itrakonazolu nie stosuje się w ciąży ani przy niewydolności serca. Nie wolno go też łączyć z niektórymi lekami, choćby z symwastatyną.
Refundacja (stan na październik 2026)
Tabletki z terbinafiną i kapsułki z itrakonazolem są w wykazie leków refundowanych z odpłatnością 50% we wszystkich zarejestrowanych wskazaniach. Po ukończeniu 65 lat są bezpłatne na receptę z kodem S do wysokości limitu, więc przy niektórych opakowaniach zostaje kilka złotych dopłaty. Od 14 lutego 2025 r. taką receptę może wystawić każda osoba uprawniona do wystawiania recept, także w gabinecie prywatnym. Lakierów z amorolfiną i cyklopiroksem w wykazie nie ma.
Dlaczego trwa to tak długo
Lek usuwa grzyba, ale zniszczona część paznokcia zostaje, dopóki nie wyrośnie nowa. Paznokcie rąk rosną około 4 mm na miesiąc, stóp 1-2 mm. Po itrakonazolu najlepsze wyniki widać 6-9 miesięcy po zakończeniu kuracji. Na dużym palcu stopy na czysty paznokieć czeka się rok lub dłużej. Zakażenie uznaje się za wyleczone, gdy od nasady wyrośnie zdrowa płytka.
Nawroty
W badaniach nawrót albo ponowne zakażenie dotyczyły 10-53% leczonych, choć mało badań trwało dłużej niż rok. W badaniu z siedmioletnią obserwacją grzybica wróciła u 12 z 73 osób, średnio 3 lata po wyleczeniu. Kto raz chorował, łatwiej zakaża się ponownie. Dermatolog może więc zalecić podtrzymujące stosowanie lakieru przez rok albo dłużej, zwłaszcza przy cukrzycy. Pomaga też leczenie grzybicy stóp, także u domowników.
Grzybica stóp
To zakażenie skóry, najczęściej między palcami: swędzące białe plamy, łuszczenie, zaczerwienienie, pęknięcia, czasem pęcherze. Zmiany mogą objąć podeszwy i boki stóp. Grzybica stóp jest zakaźna i rzadko mija sama.
Kremy, aerozole i zasypki z apteki działają zwykle po kilku tygodniach. Gdy nie pomagają, lekarz może zbadać zeskrobinę skóry i przepisać tabletki, na przykład terbinafinę na 2-6 tygodni. Do lekarza warto pójść też przy cukrzycy i osłabionej odporności. Gorąca, bolesna i czerwona stopa to powód do wizyty, bo może to być poważniejsze zakażenie.
Profilaktyka
- Dokładne osuszanie stóp, zwłaszcza między palcami, i osobny ręcznik do stóp.
- Czyste skarpetki codziennie, klapki na basenie, w siłowni i pod wspólnym prysznicem.
- Przewiewne buty, zmieniane co 2-3 dni, i wymiana starych par.
- Krótkie paznokcie, własne cążki, bez pożyczania ręczników, skarpet i obuwia.
- Szybkie leczenie grzybicy stóp.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem, szczególnie przy cukrzycy, osłabionej odporności, w ciąży i przed rozpoczęciem leczenia tabletkami.
