Sepsa to stan nagły. Zaczyna się od zakażenia, najczęściej bakteryjnego, choć mogą je wywołać też wirusy, grzyby i pasożyty. Sepsą nazywa się sytuację, w której organizm reaguje na infekcję tak gwałtownie, że zaczyna uszkadzać własne narządy.
Czym jest sepsa według obecnej definicji
Od 2016 roku obowiązuje definicja Sepsis-3, opracowana przez zespół ekspertów powołany przez Society of Critical Care Medicine i European Society of Intensive Care Medicine. Mówi ona, że sepsa to zagrażająca życiu dysfunkcja narządów spowodowana rozregulowaną odpowiedzią organizmu na zakażenie. Autorzy uznali, że wcześniejsze definicje za bardzo skupiały się na stanie zapalnym, a określenie „ciężka sepsa” jest zbędne.
Lekarze oceniają uszkodzenie narządów skalą SOFA. Wzrost o co najmniej 2 punkty wiąże się ze śmiertelnością szpitalną powyżej 10%. Najcięższą postacią jest wstrząs septyczny: chory mimo odpowiedniego nawodnienia potrzebuje leków podnoszących ciśnienie, by utrzymać średnie ciśnienie tętnicze co najmniej 65 mm Hg, a stężenie mleczanu we krwi przekracza 2 mmol/l. W tej grupie śmiertelność w szpitalu przekracza 40%.
Skala qSOFA i jej ograniczenia
Autorzy Sepsis-3 zaproponowali też prostą skalę qSOFA do oceny przy łóżku chorego, poza szpitalem, na SOR lub na zwykłym oddziale. Dorosły z podejrzeniem zakażenia spełnia kryteria qSOFA, gdy ma co najmniej 2 z 3 cech:
- oddycha 22 razy na minutę lub szybciej,
- ma zaburzenia świadomości,
- ma ciśnienie skurczowe 100 mm Hg lub niższe.
Skala qSOFA wskazuje osoby, u których częściej dochodzi do złego przebiegu. W analizach, na których oparto Sepsis-3, nie sprawdzano jej jednak jako narzędzia przesiewowego, a późniejsze badania dały w tej sprawie sprzeczne wyniki. Jest bardziej swoista, ale mniej czuła niż kryteria SIRS, więc część chorych z sepsą może nie spełniać jej kryteriów. Wytyczne Surviving Sepsis Campaign z 2026 roku zalecają w szpitalu skale NEWS, NEWS2, MEWS lub kryteria SIRS zamiast qSOFA jako jedynego narzędzia przesiewowego. Podkreślają też, że sepsa to rozpoznanie kliniczne i nie da się jej potwierdzić ani wykluczyć jednym badaniem.
Objawy, które powinny zaniepokoić
UK Sepsis Trust wymienia u dorosłych sygnały, przy których trzeba od razu szukać pomocy:
- niewyraźna mowa lub splątanie,
- silne dreszcze albo ból mięśni,
- brak oddawania moczu przez dobę,
- ciężka duszność,
- uczucie, że zaraz się umrze,
- skóra marmurkowa lub przebarwiona.
WHO dodaje lepką, spoconą skórę, silny ból, szybkie tętno lub słaby puls. Według NHS wysoka gorączka jest u osób starszych rzadsza. Sepsa może też przebiegać z obniżoną temperaturą. Na ciemnej skórze sine lub blade zabarwienie łatwiej zobaczyć na dłoniach i podeszwach stóp. Objawy trudniej zauważyć u małych dzieci i osób z demencją.
U dzieci niepokój powinny budzić bardzo szybki oddech, drgawki, skóra blada, sina lub marmurkowa, nadmierna senność lub trudność z obudzeniem oraz ciało zimne w dotyku. Wysypka, która nie blednie pod uciskiem, rzadko towarzyszy sepsie, ale może oznaczać zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, więc też jest powodem do natychmiastowego wezwania pomocy. U dzieci poniżej 5 lat do listy dochodzą niechęć do jedzenia, powtarzające się wymioty i brak moczu przez 12 godzin. U niemowląt poniżej 3. miesiąca życia pilna jest już temperatura 38°C lub wyższa, w wieku 3-6 miesięcy 39°C lub wyższa, a u dzieci poniżej 5 lat także temperatura poniżej 36°C.
Przy takich objawach dzwoń na numer alarmowy 112 i zapytaj wprost: czy to może być sepsa?
CDC radzi też szukać pomocy od razu, gdy zakażenie nie mija albo się nasila.
Dlaczego czas ma znaczenie
Według WHO leczenie sepsy działa najlepiej, gdy zaczyna się wcześnie. Niskie ciśnienie leczy się płynami podawanymi dożylnie, czasem także lekami podnoszącymi ciśnienie. Według NHS chory w szpitalu może dostać na początek antybiotyk o szerokim działaniu, a po ustaleniu przyczyny zakażenia lek dobrany do niej.
Wytyczne Surviving Sepsis Campaign 2026 dla dorosłych zalecają natychmiastowe leczenie przeciwdrobnoustrojowe, na przykład antybiotykiem, najlepiej w ciągu godziny od rozpoznania, przy możliwym, prawdopodobnym lub pewnym wstrząsie septycznym oraz przy prawdopodobnej lub pewnej sepsie. Gdy sepsa jest tylko możliwa, a wstrząsu nie ma, wytyczne warunkowo sugerują szybką, ograniczoną w czasie diagnostykę. Jeśli podejrzenie zakażenia się utrzymuje, lek przeciwdrobnoustrojowy podaje się w ciągu 3 godzin od pierwszego podejrzenia sepsy.
Skala problemu
WHO przytacza badanie opublikowane w 2020 roku, według którego w 2017 roku na świecie było 48,9 mln przypadków sepsy i 11 mln związanych z nią zgonów, czyli 20% wszystkich zgonów. Prawie połowa przypadków dotyczyła dzieci poniżej 5 lat. Na każde 1000 osób w szpitalu szacuje się, że około 15 zachoruje na sepsę jako powikłanie opieki medycznej. U części osób, które przeżyją, sepsa zostawia długotrwałe problemy zdrowotne wymagające leczenia i wsparcia.
Kto jest w grupie ryzyka
Sepsa może dotknąć każdego, ale częściej chorują:
- niemowlęta i osoby starsze, według NHS zwłaszcza po 75. roku życia,
- kobiety w ciąży i w ciągu 6 tygodni po porodzie lub poronieniu,
- osoby z osłabioną odpornością, także w trakcie chemioterapii, leczenia kortykosteroidami albo innymi lekami immunosupresyjnymi,
- osoby z chorobami przewlekłymi, na przykład z chorobą nerek albo marskością wątroby,
- pacjenci szpitali, zwłaszcza oddziałów intensywnej terapii,
- osoby z raną, oparzeniem, zakażeniem skóry lub cewnikiem w pęcherzu.
Częstym punktem wyjścia są zapalenie płuc, zakażenia układu moczowego, jamy brzusznej i skóry. Oporność bakterii na antybiotyki utrudnia leczenie.
Jak zmniejszyć ryzyko
Najprostsza droga to unikanie zakażeń i wczesne leczenie tych, które już się pojawiły. WHO i CDC zalecają:
- mycie rąk i bezpieczne przygotowywanie jedzenia,
- szczepienia, które mogą zapobiec niektórym zakażeniom prowadzącym do sepsy albo złagodzić ich przebieg; w Polsce szczepienia obowiązkowe i zalecane wymienia Program Szczepień Ochronnych,
- utrzymywanie ran w czystości i pod opatrunkiem do wygojenia,
- dbanie o leczenie chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca, choroby płuc, nowotwory i choroby nerek,
- przyjmowanie antybiotyków zgodnie z zaleceniem lekarza.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Przy podejrzeniu sepsy dzwoń na numer alarmowy 112.



