System aktywny
·zerio.pl
EBM
Portal informacyjny
magazyn/Badania/art_0839
Badania RECENZOWANE 5 min

PSA: norma u mężczyzn, wiek i co zrobić z podwyższonym wynikiem

Jednej normy PSA nie ma. Wynik rośnie z wiekiem, podnoszą go przerost i zapalenie prostaty, a nawet przejażdżka rowerem, choć na krótko. Wyjaśniamy, jak czytać liczbę na wydruku i co zwykle dzieje się po wyniku powyżej progu.

PSA: norma u mężczyzn, wiek i co zrobić z podwyższonym wynikiem
fig_01 · zerio.pl
cc-by-nc-4.0

PSA, czyli antygen swoiście sterczowy, to białko wytwarzane przez komórki prostaty, zarówno zdrowe, jak i nowotworowe. Dlatego wysoki wynik nie musi oznaczać raka. Europejskie Towarzystwo Urologiczne (EAU) opisuje PSA jako wartość ciągłą: im wyższa, tym rak bardziej prawdopodobny, ale uzgodnionej granicy między wynikiem prawidłowym a nieprawidłowym nie ma. Rzadko rak zdarza się też przy niskim PSA.

Dlaczego nie ma jednej normy PSA

Laboratoria i lekarze używają różnych progów. W badaniach przesiewowych EAU wskazuje 3,0 ng/ml jako najczęściej stosowany próg. Amerykański Narodowy Instytut Raka (NCI) podaje, że zwykle za nieprawidłowe uważa się PSA powyżej 4,0 ng/ml, ale zaznacza, że żaden poziom sam w sobie nie oznacza raka. PSA rośnie też z wiekiem, także u mężczyzn bez choroby.

Do tego dochodzi zmienność samego badania. Według EAU wynik tej samej osoby może się różnić o około 15% w górę lub w dół, a laboratoria różnią się między sobą o około 5%. Dlatego kolejne pomiary najlepiej robić w tym samym laboratorium.

Progi PSA zależne od wieku

Brytyjski NICE podaje progi zależne od wieku. Dotyczą mężczyzn z objawami, które mogą wskazywać na raka prostaty, i służą do decyzji o skierowaniu na szybką ścieżkę diagnostyki w kierunku raka:

  • 40-49 lat: powyżej 2,5 ng/ml.
  • 50-59 lat: powyżej 3,5 ng/ml.
  • 60-69 lat: powyżej 4,5 ng/ml.
  • 70-79 lat: powyżej 6,5 ng/ml.
  • Poniżej 40 i powyżej 79 lat: bez progu, decyduje ocena lekarza.

Nie są to normy laboratoryjne, tylko progi skierowania. Sam NICE pisze, że dowody na to, czy lepsze są progi według wieku, czy jeden stały, są bardzo niepewne, i każe brać pod uwagę wolę pacjenta oraz inne choroby. Mężczyzna po sześćdziesiątce z wynikiem 4 ng/ml jest poniżej progu NICE, ale powyżej progu 3,0 ng/ml, przy którym EAU zaleca powtórzenie badania u mężczyzn bez objawów. Który próg stosuje się w jego przypadku, ocenia lekarz.

EAU traktuje też pierwszy wynik jako wskaźnik ryzyka na przyszłość. U mężczyzn z początkowo podwyższonym ryzykiem, w tym z PSA powyżej 1 ng/ml w wieku 40 lat lub powyżej 2 ng/ml w wieku 60 lat, zaleca rozważyć kontrolę co 2 lata. To kryteria ryzyka, nie granice nieprawidłowego wyniku. Przy niższych wartościach kolejne badanie można odłożyć nawet o 8 lat.

Co podnosi PSA poza rakiem

  • Łagodny przerost prostaty i zapalenie prostaty, według EAU i amerykańskiej grupy ekspertów USPSTF.
  • Infekcja dróg moczowych. Według EAU infekcja z gorączką potrafi podnieść PSA powyżej 100 ng/ml, a powrót do normy trwa czasem do roku. Brytyjski NHS radzi badać się 4-6 tygodni po wyleczeniu infekcji.
  • Wytrysk, intensywny wysiłek i jazda na rowerze. NHS zaleca, by przez 48 godzin przed badaniem ich unikać, podobnie jak seksu analnego.
  • Ostre zatrzymanie moczu umiarkowanie podnosi PSA.
  • Biopsja prostaty. EAU zaleca wykonać PSA najwcześniej miesiąc po niej.

Badanie prostaty palcem przez odbyt (per rectum) według EAU nie zmienia wyniku PSA.

Są też czynniki, które PSA obniżają. Finasteryd i dutasteryd, leki na przerost prostaty z grupy inhibitorów 5-alfa-reduktazy (5-ARI), zmniejszają PSA o około połowę. EAU zaleca wtedy skorygować wynik przed decyzją o dalszej diagnostyce, dlatego lekarz musi wiedzieć o takim leczeniu. Na PSA wpływa też niski poziom testosteronu.

Wolne PSA

Większość PSA we krwi, do około 95%, jest połączona z innym białkiem, alfa-1-antychymotrypsyną. Mniejsza, niezwiązana część to wolne PSA. U mężczyzn z nieleczonym rakiem prostaty stanowi ono mniejszy odsetek całkowitego PSA niż przy przeroście. W badaniu Catalony i współpracowników z 1998 roku, przeprowadzonym na mężczyznach w wieku 50-75 lat z PSA od 4 do 10 ng/ml i prostatą bez zmian w badaniu palcem, niższy odsetek wolnego PSA wiązał się z wyższym ryzykiem raka. Biopsja przy wolnym PSA 25% lub mniej pozwoliła wykryć 95% nowotworów i uniknąć 20% zbędnych biopsji. Według aktualnych wytycznych EAU nowsze testy z krwi (PHI i 4K) radzą sobie w wykrywaniu raka lepiej niż ten wskaźnik.

PSA podwyższone: co dalej

Pierwszy krok to zwykle powtórzenie. EAU zaleca, by mężczyzna bez objawów z PSA między 3 a 10 ng/ml i bez podejrzanych zmian w badaniu palcem powtórzył badanie po 4 tygodniach. W tym samym laboratorium, tą samą metodą, bez wytrysku, zabiegów i infekcji przed pobraniem. Jeśli wynik wrócił do normy, następne badanie można zrobić po roku.

Gdy PSA nadal jest podwyższone (EAU mówi tu o przedziale 3-20 ng/ml u mężczyzn bez objawów), o biopsji decyduje się na podstawie dodatkowego badania. Może to być rezonans magnetyczny (MRI) prostaty, kalkulator ryzyka albo inny test z krwi lub moczu. EAU zaleca wykonać MRI przed biopsją, gdy podejrzewa się raka ograniczonego do prostaty. Jeśli rezonans nie pokazuje podejrzanych zmian, a ryzyko jest niskie, biopsję można pominąć i obserwować PSA (EAU wymienia tu m.in. niską gęstość PSA i brak raka prostaty w rodzinie, a sama rekomendacja jest słaba). Pod uwagę bierze się wtedy między innymi gęstość PSA, czyli wynik w przeliczeniu na objętość prostaty. Im wyższa gęstość, tym bardziej prawdopodobny rak istotny klinicznie.

Kto powinien badać PSA i do kiedy

Wytyczne EAU proponują badanie PSA poinformowanym mężczyznom od 50. roku życia, od 45. przy raku prostaty u bliskich przed 60. rokiem życia lub pochodzeniu afrykańskim, a od 40. u nosicieli mutacji BRCA2. Wczesne wykrywanie kończy się zależnie od przewidywanej długości życia i stanu zdrowia. Przy przewidywanym życiu krótszym niż 15 lat korzyść jest mało prawdopodobna. USPSTF w zaleceniach z 2018 roku, obecnie aktualizowanych, uznaje badanie w wieku 55-69 lat za indywidualną decyzję, a po 70. roku życia odradza badania przesiewowe. Ta sama grupa podaje, że w europejskim badaniu ERSPC około 1 na 6 badanych mężczyzn miał co najmniej raz wynik fałszywie dodatni.

Rada UE w 2022 roku zachęciła kraje członkowskie do sprawdzenia, czy da się prowadzić zorganizowane badania przesiewowe oparte na PSA z rezonansem jako kolejnym krokiem. W Polsce PSA całkowite jest w bezpłatnym programie NFZ „Moje Zdrowie”: według strony programu mężczyźni po 50. roku życia otrzymują pakiet podstawowy i PSA. Wystarczy wypełnić ankietę w Internetowym Koncie Pacjenta, w aplikacji mojeIKP albo w przychodni POZ, a po badaniach przychodnia zaprasza na wizytę, na której omawia się wyniki.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

RZ
O autorze
Redakcja zerio
Profil autora →
Sejm rozstrzygnie o karach dla lekarzy i limitach płac
Usługi medyczne

Sejm rozstrzygnie o karach dla lekarzy i limitach płac

Posłowie rozpatrzą senackie poprawki do ustawy o zatrudnianiu i wynagradzaniu medyków. Senat wykreśl…

Sygnatura lipidowa po orzeszkach wiązała się z niższym ryzykiem cukrzycy
Usługi medyczne

Sygnatura lipidowa po orzeszkach wiązała się z niższym ryzykiem cukrzycy

W badaniu wyższa wartość profilu lipidowego związanego ze spożywaniem orzeszków ziemnych wiązała się…

Bezpłatne warsztaty o cukrzycy w Szczecinie. Spotkanie 17 listopada
Usługi medyczne

Bezpłatne warsztaty o cukrzycy w Szczecinie. Spotkanie 17 listopada

17 listopada w Szczecinie odbędą się bezpłatne warsztaty o kontrolowaniu cukrzycy typu II. NFZ infor…