Kwas moczowy powstaje, gdy organizm rozkłada puryny. Puryny wytwarzamy sami. Są też w jedzeniu i piciu: w wątróbce, czerwonym mięsie, owocach morza, anchois, makreli, suszonej fasoli i grochu oraz w piwie. Większość kwasu moczowego rozpuszcza się we krwi, trafia do nerek i wychodzi z moczem. Gdy organizm wytwarza go za dużo albo za słabo go usuwa, stężenie we krwi rośnie i lekarze mówią wtedy o hiperurykemii.
Badanie kwasu moczowego: jak się przygotować
Wystarczy krew z żyły. MedlinePlus, serwis amerykańskiej Narodowej Biblioteki Medycznej, radzi nie jeść i nie pić przez 4 godziny przed pobraniem, chyba że lekarz zaleci inaczej. Wiele leków może zmienić wynik, ale przed badaniem nie odstawiaj ich bez rozmowy z lekarzem.
Kwas moczowy norma i jednostki
Laboratoria podają wynik w mg/dl albo w µmol/l, więc najpierw sprawdź jednostkę na wydruku. 6 mg/dl to 360 µmol/l, a 5 mg/dl to 300 µmol/l. Wynik w mg/dl pomnożony przez około 60 daje µmol/l.
Zakres referencyjny, czyli norma wydrukowana obok wyniku, zależy od laboratorium i od płci. MedlinePlus podaje przykładowo od 3,0 do 7,1 mg/dl u kobiet i od 4,0 do 8,6 mg/dl u mężczyzn. Jednej definicji hiperurykemii nie ma, co przyznają polscy kardiolodzy i reumatolodzy w stanowisku z 2022 roku, a najczęściej przyjmuje się według nich ponad 7 mg/dl (420 µmol/l) u mężczyzn i ponad 6 mg/dl (360 µmol/l) u kobiet.
Norma laboratorium a cel leczenia dny
U osoby leczonej z powodu dny moczanowej liczy się inna liczba niż zakres z wydruku. Europejskie towarzystwo reumatologiczne EULAR, Amerykańskie Kolegium Reumatologii (ACR) i brytyjski NICE zalecają, by u chorych przyjmujących leki obniżające kwas moczowy utrzymywać go poniżej 6 mg/dl (360 µmol/l). EULAR przy ciężkiej dnie celuje w wartość poniżej 5 mg/dl (300 µmol/l). NICE radzi rozważyć ten niższy cel między innymi u osób z guzkami dnawymi, czyli złogami kryształów pod skórą. Wynik 6,5 mg/dl może więc mieścić się w normie laboratorium, a u leczonego chorego oznaczać, że cel nie został osiągnięty. ACR zaleca dobierać dawkę leku według kolejnych pomiarów, aż do osiągnięcia celu. Po jego osiągnięciu NICE proponuje kontrolę kwasu moczowego raz w roku.
Kwas moczowy podwyższony: co go podnosi
- Jedzenie i picie. Puryny z mięsa, podrobów i owoców morza, alkohol i fruktoza. ACR podaje, że 1 g fruktozy na kilogram masy ciała podnosi kwas moczowy o 1-2 mg/dl w ciągu 2 godzin. U chorych na dnę, którzy ograniczyli lub rzucili alkohol, był on średnio o 1,6 mg/dl niższy.
- Leki. MedlinePlus wymienia między innymi leki moczopędne, małe dawki salicylanów, cyklosporynę i takrolimus.
- Nerki. Kwas moczowy wychodzi z organizmu głównie z moczem, a na liście przyczyn wysokiego wyniku jest niewydolność nerek.
- Szybki rozpad komórek. Gwałtowne niszczenie komórek nowotworowych w czasie chemioterapii może szybko podnieść kwas moczowy, dlatego przy niektórych chemioterapiach się go bada. Wysoki wynik bywa też przy białaczce i czerwienicy prawdziwej.
- Inne przyczyny według MedlinePlus: otyłość, odwodnienie, bardzo duży wysiłek, niedoczynność tarczycy, łuszczyca i kwasica, w tym cukrzycowa kwasica ketonowa.
Z dietą jest kłopot. NICE pisze, że brakuje dowodów, by jakakolwiek konkretna dieta zapobiegała napadom dny albo obniżała kwas moczowy, i radzi po prostu zdrowe, zbilansowane jedzenie. Nadwaga i nadmiar alkoholu mogą według NICE nasilać napady. ACR zaleca chorym na dnę ograniczyć alkohol, puryny i syrop glukozowo-fruktozowy, a osobom z nadwagą schudnąć.
Wysoki wynik bez objawów
Podwyższony kwas moczowy bez napadów dny i bez guzków to bezobjawowa hiperurykemia, a amerykańskie wytyczne ACR nie zalecają wtedy leków obniżających kwas moczowy, takich jak allopurinol czy febuksostat. W badaniach, w których przez 3 lata podawano lek albo placebo, dnę rozwinęło poniżej 1% leczonych i 5% osób z grupy placebo, czyli 24 osoby trzeba by leczyć przez 3 lata, żeby zapobiec jednemu zachorowaniu. Nawet przy wyniku powyżej 9 mg/dl dnę w ciągu 5 lat rozwinęło w badaniach obserwacyjnych 20% osób. Zespół ACR uznał, że u większości takich osób korzyść z leków nie przeważa kosztów i ryzyka, także przy chorobie nerek, chorobach sercowo-naczyniowych, kamicy czy nadciśnieniu.
Polskie stanowisko kardiologów i reumatologów z 2022 roku podchodzi do tego ostrzej. U osób z co najmniej wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym za podwyższony uznaje już wynik od 5 mg/dl. Zaczyna od zmiany stylu życia, leczenia chorób współistniejących i przeglądu przyjmowanych leków, a na kolejnym etapie przewiduje allopurinol. Czterech z siedmiu autorów deklaruje potencjalne konflikty interesów, w tym wynagrodzenia za wykłady i doradztwo od firm farmaceutycznych.
Dna moczanowa
Gdy moczanów we krwi jest dużo, mogą tworzyć się z nich kryształy. Według NICE typowy napad dny zaczyna się nagle, często w nocy, od silnego bólu z zaczerwienieniem i obrzękiem stawu u podstawy dużego palca stopy. Może też objąć śródstopie, kostkę, kolano, rękę, nadgarstek albo łokieć. U osoby z objawami napadu NICE uznaje wynik 6 mg/dl (360 µmol/l) lub wyższy za potwierdzenie rozpoznania klinicznego. Sam podwyższony wynik dny nie rozpoznaje, bo wiele osób z wysokim kwasem moczowym nie ma dny. Jeśli w trakcie napadu wynik wyjdzie niższy, a objawy mocno wskazują na dnę, badanie powtarza się co najmniej 2 tygodnie po ustąpieniu napadu.
ACR zdecydowanie zaleca leki obniżające kwas moczowy przy guzkach dnawych, przy uszkodzeniu stawów przez dnę widocznym w badaniu obrazowym (na zdjęciu rentgenowskim, w USG albo w tomografii) i przy co najmniej dwóch napadach w roku. Po pierwszym napadzie zwykle ich nie zaleca, a rozważa je, gdy chory ma przewlekłą chorobę nerek od stadium 3, kwas moczowy powyżej 9 mg/dl albo kamicę nerkową. Chorym na dnę ACR radzi też, by w miarę możliwości zamienić hydrochlorotiazyd na inny lek na nadciśnienie, najlepiej losartan, i nie odstawiać małej dawki kwasu acetylosalicylowego przyjmowanej z właściwego powodu. Osobom z dną NICE zaleca też zbadać nerki, czyli eGFR z kreatyniny i albuminę w moczu.
Kamica nerkowa
Według amerykańskiego instytutu NIDDK kamień z kwasu moczowego może powstać, gdy mocz jest zbyt kwaśny. Dużo ryb, owoców morza i mięsa, zwłaszcza podrobów, może zwiększać ilość kwasu moczowego w moczu. Dna należy do chorób, przy których kamica zdarza się częściej.
Kiedy do lekarza
- Nagle bolesny, czerwony, obrzęknięty staw. Lekarz musi ocenić, czy to nie zakażenie stawu. Przy takim podejrzeniu NICE zaleca natychmiastowe skierowanie, więc do lekarza trzeba zgłosić się tego samego dnia, zwłaszcza z gorączką.
- Objawy kamicy: ostry ból pleców, boku, podbrzusza lub pachwiny, krew w moczu, ciągłe parcie, ból przy oddawaniu moczu, trudność z jego oddaniem, gorączka i dreszcze. NIDDK radzi zgłosić się wtedy od razu.
- Wysoki wynik bez objawów. Omów go z lekarzem rodzinnym i nie zmieniaj sam leków.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.



