Kreatynina powstaje w mięśniach z kreatyny, a część pochodzi z jedzonego mięsa. Usuwają ją nerki. Według amerykańskiej National Kidney Foundation (NKF) na poziom kreatyniny wpływają też dieta, wielkość mięśni, niedożywienie i inne choroby przewlekłe. KDIGO, międzynarodowa organizacja wydająca wytyczne w chorobach nerek, zaleca oceniać nerki na podstawie eGFR wyliczonego sprawdzonym równaniem, a nie samej kreatyniny.
Skąd się bierze eGFR
eGFR to szacowany wskaźnik filtracji kłębuszkowej. U dorosłych laboratorium liczy go ze stężenia kreatyniny, wieku i płci. U dzieci stosuje się inny wzór, który uwzględnia wzrost. Polskie wytyczne z 2024 roku, przygotowane przez konsultantów krajowych w nefrologii i medycynie rodzinnej oraz prezesa Polskiego Towarzystwa Nefrologicznego (dalej: wytyczne PTN), wskazują u dorosłych wzór CKD-EPI, a u dzieci wzór Schwartza. Nie precyzują, której z dwóch wersji (z 2009 czy z 2021 roku). NKF w USA zaleca wersję z 2021 roku. Europejska Federacja Medycyny Laboratoryjnej (EFLM) w 2022 roku radziła laboratoriom w Europie zostać przy wersji z 2009 roku, a w 2024 roku uznała, że do populacji europejskiej szczególnie pasuje równanie EKFC. KDIGO zaleca, by w danym regionie liczyć jednym wzorem i nie uwzględniać w nim rasy.
eGFR norma i kategorie G
KDIGO dzieli wynik na sześć kategorii (w ml/min/1,73 m²):
- G1: 90 i więcej, wartość prawidłowa lub wysoka.
- G2: od 60 do 89, łagodnie obniżona.
- G3a: od 45 do 59, obniżona łagodnie do umiarkowanie.
- G3b: od 30 do 44, obniżona umiarkowanie do ciężko.
- G4: od 15 do 29, ciężko obniżona.
- G5: poniżej 15, niewydolność nerek.
Wynik w G1 lub G2 bez innych oznak uszkodzenia nerek nie spełnia według KDIGO kryteriów przewlekłej choroby nerek (PChN). Granicą jest 60 i według KDIGO dotyczy ona zarówno młodszych, jak i starszych dorosłych.
NKF pisze, że prawidłowy eGFR u dorosłych to zwykle ponad 90, ale z wiekiem spada on także u osób bez choroby nerek. Przeciętne wartości według NKF: około 116 w wieku od 20 do 29 lat, 99 między 40. a 49. rokiem życia i 75 po siedemdziesiątce. NKF nie podaje, skąd pochodzi ta tabela, więc to tylko dane orientacyjne.
Albumina w moczu i kategorie A
Druga część oceny to wskaźnik albumina/kreatynina w moczu (ACR, w polskich wytycznych UACR). Kategorie według KDIGO:
- A1: poniżej 30 mg/g (poniżej 3 mg/mmol), prawidłowy lub lekko zwiększony.
- A2: od 30 do 300 mg/g (od 3 do 30 mg/mmol), umiarkowanie zwiększony.
- A3: powyżej 300 mg/g (powyżej 30 mg/mmol), znacznie zwiększony.
NICE zaleca opisywać chorobę kategorią G i kategorią A naraz, bo obniżona filtracja i zwiększona albuminuria razem mnożą ryzyko powikłań. KDIGO radzi badać pierwszą poranną porcję moczu ze środkowego strumienia. Wynik ACR mogą zawyżyć krwiomocz, miesiączka, wysiłek i infekcja dróg moczowych z objawami. Wytyczne PTN dodają, że dzień przed badaniem nie należy intensywnie ćwiczyć.
Co zaburza kreatyninę
Kreatynina może się zmienić bez zmiany pracy nerek. Przykłady:
- Mięso przed badaniem. NICE zaleca nie jeść mięsa przez 12 godzin przed pobraniem krwi, a wytyczne PTN co najmniej 12 godzin przed badaniem unikać mięsa, w tym ryb.
- Bardzo duży wysiłek przed pobraniem, według wytycznych PTN.
- Nietypowa masa mięśniowa. Według NICE duże mięśnie, na przykład u kulturystów, zaniżają eGFR, a mała masa mięśniowa go zawyża. Mniej wiarygodny bywa więc wynik osób po amputacji, z chorobami zanikowymi mięśni, z sarkopenią czy niedożywieniem.
- Suplementy. NICE wymienia suplementy białkowe wśród sytuacji, w których eGFR jest mniej pewny. W metaanalizie z 2026 roku przyjmowanie kreatyny podnosiło stężenie kreatyniny średnio o 0,13 mg/dl.
- Niektóre leki, na przykład trimetoprim i cymetydyna. Hamują wydzielanie kreatyniny w nerkach, więc eGFR wychodzi zaniżony, choć filtracja się nie zmieniła. Według KDIGO połączenie sulfametoksazolu z trimetoprimem może też naprawdę uszkodzić nerki, więc wzrost kreatyniny po takim leku ocenia lekarz.
- Ciąża, obrzęki i ostre uszkodzenie nerek to według NICE kolejne sytuacje, w których wynik jest mniej wiarygodny.
Gdy wynik z kreatyniny może być niedokładny, a od filtracji zależą decyzje o leczeniu, KDIGO zaleca liczyć eGFR z kreatyniny i cystatyny C, innego wskaźnika filtracji. Według wytycznych PTN cystatyna C jest niedostępna w POZ, ale można ją oznaczyć w poradni specjalistycznej. Ona też ma słabości: zaburzają ją sterydy, choroby tarczycy i nowotwory.
Kiedy powtórzyć badanie
Jeden nieprawidłowy wynik nie przesądza o chorobie. KDIGO zastrzega, że niski eGFR albo wysoki ACR mogą być skutkiem świeżego, ostrego uszkodzenia nerek, dlatego badania trzeba powtórzyć. PChN rozpoznaje się, gdy nieprawidłowość utrzymuje się co najmniej 3 miesiące. Według wytycznych PTN rozpoznanie można postawić po dwóch wynikach w odstępie co najmniej 3 miesięcy: eGFR poniżej 60 albo UACR 30 mg/g lub więcej. Lekarz ocenia je razem z całym obrazem choroby.
Brytyjski NICE zaleca potwierdzić nowy wynik eGFR poniżej 60 u osoby wcześniej niebadanej powtórzeniem w ciągu 2 tygodni. Przypomina też, że stężenie kreatyniny waha się o około 5% z przyczyn biologicznych i laboratoryjnych. U osób z rozpoznaną chorobą KDIGO uznaje za wymagającą wyjaśnienia zmianę eGFR o ponad 20% między badaniami albo podwojenie ACR. Przy PChN KDIGO zaleca badać filtrację i albuminurię co najmniej raz w roku.
Kiedy do nefrologa
Wytyczne PTN wskazują konsultację nefrologiczną, gdy przez ponad 3 miesiące utrzymuje się między innymi:
- filtracja (eGFR) poniżej 30,
- filtracja poniżej 60 u osoby z jedną nerką,
- UACR 300 mg/g lub więcej albo duży białkomocz,
- krwinkomocz bez znanej przyczyny,
- zaburzenie stężenia potasu,
- nadciśnienie oporne na leczenie co najmniej trzema lekami.
Skierowanie przewidują też przy chorobie szybko postępującej mimo leczenia, nieznanej przyczynie PChN, dziedzicznej chorobie nerek i nawracającej kamicy. KDIGO ma podobną listę, przy czym za oporne uznaje nadciśnienie przy czterech lekach i dodaje stale utrzymujący się ACR powyżej 700 mg/g (70 mg/mmol). Brytyjski NICE w kryteriach skierowania nie stawia osobnego progu eGFR poniżej 30. Kieruje do nefrologa między innymi przy 5-letnim ryzyku leczenia nerkozastępczego powyżej 5% (liczonym kalkulatorem KFRE), przy ACR 70 mg/mmol i więcej (chyba że wynika z leczonej już cukrzycy) albo przy utrzymującym się spadku eGFR o 15 lub więcej w ciągu roku.
Kto powinien się badać
Wytyczne PTN zalecają badania przesiewowe u osób z grup ryzyka, zawsze w parze: kreatynina z eGFR i albumina w moczu. Przy nadciśnieniu oba badania wykonuje się co najmniej raz w roku. Przy cukrzycy kreatyninę oznacza się co najmniej raz w roku, a UACR w cukrzycy typu 2 od rozpoznania, w typie 1 po 5 latach choroby, potem co roku. Do grup ryzyka PTN zalicza też między innymi choroby serca i naczyń, przebyte ostre uszkodzenie nerek, otyłość, choroby autoimmunologiczne, leki szkodzące nerkom i choroby nerek w rodzinie. NICE dodaje między innymi dnę moczanową i nawracającą kamicę nerkową. Samego wieku, płci ani otyłości bez cukrzycy, nadciśnienia czy zespołu metabolicznego NICE nie traktuje jako powodu do badania.
Ile osób w Polsce ma PChN, wiadomo tylko z szacunków. NIK w raporcie z 2025 roku podaje za Mapą Potrzeb Zdrowotnych, że w 2023 roku chorobą mogło być dotkniętych ponad 4,5 mln osób. Według przytaczanych tam starszych szacunków ekspertów rozpoznanie ma tylko około 5% chorych.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.
