Dziecko, które dobrze się uczy i nie sprawia wychowawczych problemów, może równocześnie doświadczać lęku, obniżonego nastroju lub silnego napięcia psychicznego. Dr hab. n. med. Aleksandra Lewandowska, konsultant krajowa w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży, zwraca uwagę, że uczniowie, których zachowanie nie przyciąga uwagi dorosłych, często trafiają po pomoc później niż nastolatki dające wyraźne sygnały trudności.
Za symptomy wymagające uwagi ekspertka wskazuje nadmierny perfekcjonizm, wycofanie i kłopoty w relacjach z rówieśnikami. Niepokój budzi też brak własnych zainteresowań oraz niemożność odpoczynku i odczuwania przyjemności. Lewandowska podkreśla, że uczeń, który po otrzymaniu piątki zamiast lepszej oceny reaguje płaczem i samookładaniem, może przeżywać nawet drobne niepowodzenia jako poważny kryzys.
Dolegliwości i trudności, których nie widać w ocenach
Tłumione emocje bywają widoczne jako nawracające dolegliwości somatyczne, np. bóle brzucha lub głowy przy braku zmian w badaniach. Specjalistka zaznacza, że najpierw należy wykluczyć przyczynę somatyczną, a gdy badania nie wskazują problemu zdrowotnego, warto przyjrzeć się sytuacji emocjonalnej dziecka.
Lewandowska zwraca uwagę, że nie każde spokojne i ambitne dziecko ma zaburzenia, ale istotne jest rozróżnienie: czy zachowanie wynika z autentycznych potrzeb, czy z ciągłego starania się zadowolić innych. Wychowanie opierające się na bezwzględnym posłuszeństwie może uczyć, że własne potrzeby są mniej istotne niż oczekiwania otoczenia. Szczególnie często obserwuje to u dziewczynek, u których objawy ADHD lub zaburzeń ze spektrum autyzmu bywają rozpoznawane dopiero po latach.
W okresie dorastania wieloletnie tłumienie emocji może prowadzić do narastającego napięcia, problemów w relacjach, zaburzeń lękowych i objawów depresyjnych; w niektórych przypadkach występują też zachowania autodestrukcyjne, łącznie z próbami samobójczymi. Część nastolatków szuka odpowiedzi w internecie, co niekiedy pogłębia kryzys.
Rozmowa nie musi zaczynać się od ocen
Psychiatra zauważa, że pytanie o oceny szkolne często zamyka dialog, bo młody człowiek odpowiada „w porządku” i kończy się rozmowa. Rodzice powinni pytać o to, co dziecko sprawiło mu radość, co było trudne, z kim przebywało i jak naprawdę się czuje, oraz być gotowi przyjąć odpowiedź, która im się nie spodoba.
Uznać emocje nie znaczy rezygnować z granic. Lewandowska tłumaczy, że można akceptować złość czy smutek, równocześnie ucząc odpowiedzialności za zachowanie; inaczej mówiąc, dziecko ma prawo do emocji, ale nie do krzywdzenia innych. Do tego potrzebny jest dorosły obecny i uważny, który zamiast oczekiwać bezwzględnego podporządkowania potrafi stawiać jasne granice.
Specjalistka ostrzega też przed wychowaniem, które nie uczy odmawiania: brak umiejętności powiedzenia „nie” zwiększa ryzyko przekraczania granic przez innych. Zdrowe wychowanie to według niej umiejętność rozumienia i wyrażania własnych emocji, poznawania własnych granic oraz szanowania granic innych; posłuszeństwo nie jest celem samym w sobie.
Źródło: Rynek Zdrowia (za PAP).