TSH, czyli tyreotropina (z angielskiego thyroid-stimulating hormone), to hormon przysadki, który pobudza tarczycę do pracy. Amerykańskie Towarzystwo Tarczycowe (ATA) w materiałach dla pacjentów nazywa go systemem wczesnego ostrzegania: TSH często zmienia się, zanim stężenie hormonów tarczycy stanie się za wysokie albo za niskie. Brytyjskie wytyczne NICE proponują u dorosłych zaczynać od samego TSH, o ile lekarz nie podejrzewa choroby przysadki.
TSH norma: zakres z wydruku
Jednej normy TSH nie ma. Amerykański zespół ekspertów do spraw profilaktyki (USPSTF) pisze, że nie istnieje powszechnie uzgodniona „prawidłowa” wartość TSH, między innymi dlatego, że nie wiąże się ona z ryzykiem realnych problemów zdrowotnych. Europejskie Towarzystwo Tarczycowe (ETA) w wytycznych z 2013 roku podaje zakres u dorosłych około 0,4–4,0 mIU/l, a ATA w wytycznych z 2026 roku zaznacza, że dla większości metod górna granica poza ciążą jest o około 0,5 mIU/l wyższa niż 4,0.
Wynik czyta się więc z zakresem wydrukowanym obok niego. Laboratoria używają różnych metod, a według wytycznych ETA z 2026 roku TSH nie da się w pełni wystandaryzować. Zakres zmienia się też z wiekiem. Lekko podwyższone TSH (4,0–7,0 mIU/l) po 80. roku życia ETA uznaje za fizjologiczne przystosowanie do starzenia, a według USPSTF TSH powyżej 4,5 mIU/l ma 12% osób w wieku 80 lat i starszych bez choroby tarczycy. Według ETA TSH powyżej 3,5 mIU/l jest częste także przy otyłości.
Jak czytać TSH razem z FT4
Według NICE, gdy TSH jest powyżej zakresu, z tej samej próbki oznacza się FT4 (wolną tyroksynę), a gdy jest poniżej, FT4 i FT3. Typowe układy wyników według ATA i NICE:
- wysokie TSH, niskie FT4: niedoczynność wynikająca z choroby samej tarczycy,
- wysokie TSH, prawidłowe FT4: subkliniczna niedoczynność,
- niskie TSH, wysokie FT4: nadczynność tarczycy (bywa też, że podwyższone jest tylko T3),
- niskie TSH, prawidłowe FT4 i FT3: subkliniczna nadczynność,
- niskie FT4 przy niskim lub prawidłowym TSH: może to być niedoczynność z powodu problemu z przysadką.
Gdy wyniki nie pasują do siebie albo do objawów, na przykład T4 jest wysokie, a TSH mieści się w zakresie, wytyczne ETA z 2026 roku zalecają brać pod uwagę zakłócenie samego testu.
Wysokie TSH: najpierw powtórka
USPSTF podkreśla, że z powodu dużej zmienności TSH nie należy opierać rozpoznania ani decyzji o leczeniu na jednym nieprawidłowym wyniku. Podwyższone TSH przy prawidłowym FT4 ETA zaleca sprawdzić ponownie, oznaczając TSH, FT4 i przeciwciała anty-TPO, najlepiej po 2–3 miesiącach. Przemijający wzrost TSH zdarza się między innymi przy podostrym lub bezbolesnym zapaleniu tarczycy, w okresie zdrowienia po ciężkiej chorobie i przy niektórych lekach, na przykład licie i amiodaronie. Komitet NICE zauważa, że TSH 5–10 mIU/l może wrócić do zakresu bez leczenia u mniej więcej połowy osób.
Progi leczenia subklinicznej niedoczynności w wytycznych:
- NICE: rozważyć lewotyroksynę, gdy TSH wynosi 10 mIU/l lub więcej w dwóch badaniach w odstępie 3 miesięcy. Poniżej 65. roku życia, przy objawach niedoczynności i TSH powyżej zakresu, ale poniżej 10 mIU/l (także dwukrotnie), rozważyć 6-miesięczną próbę leczenia.
- ETA 2013: poniżej 65. roku życia przy TSH powyżej 10 mIU/l leczenie jest zalecane nawet bez objawów, a w wieku powyżej 80–85 lat przy TSH do 10 mIU/l zalecana jest obserwacja, na ogół bez leczenia hormonami.
Co do leczenia przy TSH poniżej 10 mIU/l brakuje zgody, co odnotowuje USPSTF.
Kiedy oznaczyć anty-TPO
NICE zaleca rozważyć oznaczenie przeciwciał anty-TPO u dorosłych z TSH powyżej zakresu i nie powtarzać go. Śledzenie przeciwciał w czasie według ATA nie pomaga wykryć rozwoju niedoczynności. Według ATA dodatnie anty-TPO albo anty-Tg u osoby z niedoczynnością wskazują na chorobę Hashimoto. Wynik pomaga też ocenić rokowanie: przy subklinicznej niedoczynności i dodatnich anty-TPO jawna niedoczynność rozwija się według ETA w tempie 4,3% rocznie, a przy ujemnych 2,6%.
Niskie TSH
Wytyczne ETA z 2015 roku zalecają najpierw wykluczyć przejściowe przyczyny, takie jak leki (między innymi wysokie dawki glikokortykosteroidów), niewydolność przysadki lub podwzgórza, choroby niezwiązane z tarczycą i choroby psychiczne. Te zalecenia nie dotyczą osób, które biorą lewotyroksynę; u nich niskie TSH zwykle oznacza sprawę dawki. Niskie TSH przy prawidłowych hormonach tarczycy ETA radzi powtórzyć w ciągu 2–3 miesięcy. Po 65. roku życia przy TSH poniżej 0,1 mIU/l zaleca leczenie, a przy 0,1–0,39 mIU/l pozwala je rozważyć, by uniknąć ryzyka migotania przedsionków. Młodych osób bez objawów z obniżonym, ale oznaczalnym TSH ETA nie zaleca leczyć.
Co zaburza wynik
- Biotyna. Witamina B7 jest w multiwitaminach, preparatach dla kobiet w ciąży i suplementach na włosy, skórę i paznokcie. Według amerykańskiej FDA przyjmowana ponad zalecane dzienne spożycie może dać fałszywie wysoki albo fałszywie niski wynik, zależnie od metody. NICE zaleca pytać pacjentów o biotynę, a ATA radzi nie brać jej przez 2 dni przed pobraniem krwi.
- Pora dnia. Według ETA TSH jest najniższe wczesnym popołudniem, a wieczorem i w nocy o około 30% wyższe, więc kolejne badania najlepiej robić o tej samej porze.
- Zmienność z dnia na dzień. USPSTF podaje, że TSH może się zmieniać nawet o 50% średniej wartości.
- Ostra choroba. NICE odradza badanie tarczycy w czasie ostrej choroby, chyba że to ona może wynikać z zaburzeń tarczycy.
TSH w ciąży
We wczesnej ciąży hormon hCG może obniżać TSH, według ETA u do 18% ciężarnych. ATA w wytycznych z 2026 roku, które zastąpiły wersję z 2017 roku, proponuje zakresy ustalone przez laboratorium osobno dla trymestrów. Gdy laboratorium ich nie ma, w I i II trymestrze można przyjąć 0,1–4,0 mIU/l, a w III zwykle wystarcza zakres jak poza ciążą.
ATA 2026 zaleca lewotyroksynę przy subklinicznej niedoczynności w ciąży z TSH powyżej 10 mIU/l. Przy łagodnej postaci (ATA podaje przykładowo TSH poniżej 6 mIU/l) rozpoznanej w I trymestrze można rozważyć leczenie, a przy wykrytej później ATA odradza lewotyroksynę i proponuje powtórzyć TSH po 4–6 tygodniach. ATA proponuje badać TSH po pozytywnym teście ciążowym u kobiet z grupy ryzyka, na przykład po chorobach tarczycy albo z niepłodnością, a dowody na badanie wszystkich ciężarnych uznaje za niewystarczające.
Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne (PTE) w zaleceniach z 2021 roku przewiduje oznaczenie TSH u wszystkich kobiet między 4. a 8. tygodniem ciąży. Bez zakresów opracowanych dla danej populacji PTE uznaje TSH poniżej 2,5 mIU/l za prawidłowe, a powyżej 4,0 mIU/l za świadczące o niedoczynności. Wartości od 2,5 do 4,0 mIU/l w I trymestrze oraz od 3,0 do 4,0 mIU/l w II i III trymestrze powinny według PTE nasuwać podejrzenie niedoboru hormonów, a za leczeniem przemawiają wtedy dodatnie przeciwciała i choroby autoimmunologiczne w wywiadzie. Dla metody elektrochemiluminescencyjnej (ECL) PTE podaje progi dla polskich ciężarnych: TSH powyżej 3,18 mIU/l w I trymestrze, 3,44 w II i 3,53 w III uznaje za subkliniczną niedoczynność wymagającą leczenia. Metodę zwykle podaje wydruk z laboratorium. Anty-TPO PTE zaleca oznaczać u ciężarnych i planujących ciążę między innymi przy TSH powyżej 2,5 mIU/l. Zalecenia PTE powstały przed wytycznymi ATA 2026 i przewidują leczenie przy niższych wartościach TSH. Progi w konkretnej ciąży ustala lekarz prowadzący.
Jak często kontrolować
Przy nieleczonej subklinicznej niedoczynności NICE proponuje oznaczać TSH i FT4 raz w roku, jeśli są cechy choroby tarczycy (na przykład dodatnie przeciwciała albo przebyta operacja tarczycy), a w pozostałych przypadkach co 2–3 lata. Subkliniczną nadczynność bez leczenia NICE proponuje kontrolować, oznaczając TSH co 6 miesięcy.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.
