HbA1c, czyli hemoglobina glikowana, to odsetek hemoglobiny, do której przyczepiła się glukoza. Glukoza krąży we krwi i stopniowo wiąże się z hemoglobiną w krwinkach czerwonych. Krwinka żyje około 120 dni, więc ten odsetek pokazuje średni poziom cukru z kilku ostatnich miesięcy. Ta średnia nie jest równa. Około połowa HbA1c obecnej w dniu badania powstała w ostatnim miesiącu, więc wynik mocniej odzwierciedla ostatnie tygodnie niż te sprzed kwartału.
Dlaczego lepsza od pojedynczej glukozy
Pojedynczy pomiar glukozy zależy od tego, co i kiedy jedliśmy, od stresu, infekcji i wysiłku. HbA1c tych wahań prawie nie widzi. Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (ADA) wymienia trzy jej zalety: nie trzeba być na czczo, próbka krwi jest stabilniejsza i wynik mniej skacze z dnia na dzień. Na badanie można więc przyjść o dowolnej porze. Jeśli lekarz zlecił przy okazji glukozę na czczo, to ona wymaga co najmniej 8 godzin bez jedzenia.
Ma też słabość. Przy progu diagnostycznym wyłapuje cukrzycę rzadziej niż test obciążenia glukozą (OGTT), w którym pije się roztwór 75 g glukozy i po dwóch godzinach mierzy cukier. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (PTD) pisze wprost, że OGTT wykrywa cukrzycę i stan przedcukrzycowy u większej liczby osób. Już w 2011 roku WHO, dopuszczając HbA1c do rozpoznawania cukrzycy, zastrzegła, że wynik poniżej progu nie wyklucza cukrzycy rozpoznanej na podstawie glukozy.
Hemoglobina glikowana: norma i progi
Laboratoria podają wynik w procentach, często też w mmol/mol. To dwie skale tego samego pomiaru, przeliczane wzorem ustalonym przez program standaryzacji tego badania (NGSP). Progi według zaleceń PTD 2026 (ADA 2026 przyjmuje te same wartości):
- Wynik prawidłowy: poniżej 5,7% (39 mmol/mol).
- Stan przedcukrzycowy: od 5,7 do 6,4% (39 do 47 mmol/mol).
- Cukrzyca: 6,5% (48 mmol/mol) i więcej.
Według PTD do rozpoznania cukrzycy u dorosłych wystarcza jeden nieprawidłowy wynik, a dwukrotnego potwierdzenia wymaga tylko glukoza na czczo. ADA, jeśli obraz kliniczny nie jest jednoznaczny (jak przy klasycznych objawach wysokiego cukru albo przełomie hiperglikemicznym), chce dwóch nieprawidłowych wyników: dwóch różnych badań, z tego samego pobrania albo z różnych dni (na przykład HbA1c i glukozy na czczo), albo tego samego badania powtórzonego. Gdy wyniki się rozjeżdżają, powtarza się to, które przekroczyło próg. W Polsce lekarze kierują się zwykle zaleceniami PTD.
PTD wymaga, żeby badanie do rozpoznania zrobić w laboratorium metodą certyfikowaną przez NGSP, i wyklucza w diagnostyce szybkie analizatory przyłóżkowe, nawet certyfikowane. ADA też wymaga metody certyfikowanej przez NGSP, ale dopuszcza do diagnostyki analizatory przyłóżkowe zatwierdzone do tego celu, jeśli używa ich przeszkolony personel w certyfikowanym laboratorium.
Cel leczenia, czyli inna liczba niż norma
U osoby z rozpoznaną cukrzycą HbA1c służy do oceny leczenia. Ogólny cel według PTD to 7,0% (53 mmol/mol) lub mniej, co odpowiada średniej glukozie około 154 mg/dl. ADA podaje dla wielu dorosłych poniżej 7%.
PTD rozpisuje cele indywidualne:
- 6,5% lub mniej: cukrzyca typu 2 trwająca krócej niż 5 lat, a także cukrzyca typu 1 oraz dzieci i młodzież, jeśli nie zwiększa to ryzyka niedocukrzeń i nie pogarsza jakości życia.
- 8,0 do 8,5%: osoby w zaawansowanym wieku z wieloletnią cukrzycą, po zawale serca lub udarze mózgu albo z wieloma chorobami towarzyszącymi, gdy przewidywany czas przeżycia jest krótszy niż 10 lat.
- Poniżej 6,5%: kobiety z cukrzycą planujące ciążę.
- Poniżej 6,0%: drugi i trzeci trymestr ciąży, jeśli nie wiąże się to z częstszymi niedocukrzeniami.
Ten sam wynik 7,5% to dla kogoś z cukrzycą typu 2 wykrytą rok temu wartość powyżej celu (6,5%), a dla osoby starszej z wieloletnią cukrzycą po zawale, u której przewidywany czas przeżycia jest krótszy niż 10 lat, wartość poniżej celu (8,0 do 8,5%). Cel ustala się z lekarzem prowadzącym.
Kiedy wynik kłamie
HbA1c mierzy cukier pośrednio, przez krwinki. To, co skraca albo wydłuża życie krwinek albo zmienia samą hemoglobinę, może przesunąć wynik, choć cukier się nie zmienił. Według ADA szybsza wymiana krwinek zwykle obniża HbA1c, a wolniejsza podwyższa. PTD i ADA wymieniają sytuacje, w których wynik bywa niewiarygodny, a do rozpoznania cukrzycy HbA1c się nie stosuje:
- Niedokrwistość. Niedokrwistość z niedoboru żelaza zawyża wynik.
- Hemoglobinopatie, czyli wrodzone odmiany hemoglobiny. Część metod laboratoryjnych daje przy nich błędny wynik, a NGSP prowadzi listę metod z takimi zakłóceniami.
- Niewydolność nerek i dializy, a także leczenie erytropoetyną.
- Ciąża i okres po porodzie. Rozpoznanie opiera się wtedy na glukozie.
- Świeże przetoczenie krwi, krwawienie, rozpad krwinek (hemoliza).
- Zakażenie HIV i leczenie przeciwretrowirusowe.
W takich sytuacjach cukrzycę rozpoznaje się na podstawie glukozy we krwi, a leczenie można oceniać ciągłym pomiarem glukozy z sensora albo fruktozaminą. Jest też ograniczenie dla każdego: HbA1c nie pokazuje wahań cukru ani niedocukrzeń. Średnia 7% może wynikać ze stabilnego cukru albo z dni, w których skacze on od niedocukrzeń do bardzo wysokich wartości.
Jak często badać
Bez cukrzycy PTD zaleca badanie w jej kierunku co 3 lata po 45. roku życia, a co roku w każdym wieku, jeśli jest co najmniej jeden czynnik ryzyka: nadwaga, cukrzyca u rodziców lub rodzeństwa, nadciśnienie, przebyta cukrzyca ciążowa, mała aktywność albo stan przedcukrzycowy. ADA bada w każdym wieku osoby z nadwagą lub otyłością i co najmniej jednym czynnikiem ryzyka, a pozostałe od 35. roku życia; przy prawidłowym wyniku co najmniej co 3 lata. Przy rozpoznanej cukrzycy PTD zaleca HbA1c raz w roku, jeśli choroba jest stabilna i cele są osiągnięte, a co najmniej raz na kwartał, gdy celów nie udaje się osiągnąć albo zmieniono leczenie. ADA zaleca ocenę co najmniej dwa razy w roku, a mniej więcej co 3 miesiące przy nieosiągniętych celach albo po zmianie leków.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.
