Badanie ogólne moczu: jak czytać plusy i liczby na wyniku

Badanie ogólne moczu składa się z trzech części. Najpierw ocena wyglądu, czyli barwy i przejrzystości. Potem test paskowy: pasek z polami odczynników, które zmieniają kolor w kontakcie z daną substancją. Na końcu mikroskop i osad. Plusy na wyniku pochodzą zwykle z paska i są przybliżone. Wynik osadu laboratorium podaje najczęściej jako liczbę elementów „w polu widzenia”, choć bywają też inne jednostki. Każde laboratorium ma własne zakresy referencyjne, wydrukowane obok wyniku, i to one są punktem odniesienia.

Jak pobrać próbkę

Do badania ogólnego zwykle oddaje się pierwszą poranną porcję moczu, choć część laboratoriów prosi o drugą poranną. Europejskie wytyczne laboratoryjne EFLM opisują pierwszą poranną porcję jako mocz oddany po nocy w pozycji leżącej, który był w pęcherzu od 4 do 8 godzin. Gdy mocz był w pęcherzu krócej, na przykład po nocnym wstawaniu do toalety, pasek może nie wykryć azotynów, bo bakterie nie zdążą ich wytworzyć.

1. Umyj okolicę ujścia cewki moczowej. Środki odkażające nie są potrzebne, wytyczne EFLM ich nie zalecają. Kobietom pomaga rozchylenie warg sromowych.
2. Pierwszą porcję moczu oddaj do toalety.
3. Środkową porcję oddaj do pojemnika z apteki lub laboratorium, najlepiej jałowego. Laboratoria zwykle potrzebują co najmniej 10 ml.
4. Resztę oddaj do toalety, zakręć pojemnik i dostarcz go do laboratorium od razu. Jeśli się nie da, trzymaj próbkę w lodówce. Mocz trzymany w temperaturze pokojowej dłużej niż dwie godziny daje często niewiarygodne wyniki.

Próbkę najlepiej oddać poza miesiączką, a część laboratoriów prosi też o odstęp kilku dni przed nią i po niej. Krew miesiączkowa może zanieczyścić próbkę i dać dodatnie pole „krew” na pasku oraz krwinki w osadzie, dlatego taki wynik zwykle się powtarza po miesiączce.

Parametry z paska

Ciężar właściwy mówi o zagęszczeniu moczu. Typowy zakres to 1,005–1,030. Niski wynik zwykle oznacza mocz rozcieńczony, a wysoki zagęszczony, ale lekarz ocenia go razem z resztą badania. Rośnie też, gdy w moczu jest glukoza, a spada po wypiciu dużej ilości płynów i przy niewydolności nerek.

pH mieści się w granicach mniej więcej od 4,6 do 8, najczęściej wynosi od 5,5 do 6,5. Dieta bogata w mięso, ryby i ser zakwasza mocz, warzywa i owoce go alkalizują. Wysokie pH bywa jednym ze śladów zakażenia, ale samo niczego nie rozstrzyga.

Białko na pasku to przede wszystkim albumina. Plusy odpowiadają w przybliżeniu stężeniom: ślad to 5–10 mg/dl, jeden plus około 30 mg/dl, dwa plusy około 100 mg/dl, trzy plusy około 300 mg/dl. Przejściowe białko dają gorączka, duży wysiłek, odwodnienie, stres, a u części osób długie stanie. Białko, które utrzymuje się w kolejnych badaniach, wymaga dalszej diagnostyki, zwykle z oceną stosunku albuminy lub białka do kreatyniny i czynności nerek.

Glukoza w zdrowym moczu jest zwykle niewykrywalna. Pojawia się, gdy jej stężenie we krwi przekroczy próg nerkowy, około 180–200 mg/dl, a najczęstszą przyczyną jest cukrzyca. Glukozę w moczu dają też leki z grupy flozyn (np. dapagliflozyna, empagliflozyna), u osób, które je biorą, to oczekiwany efekt.

Ketony też są w normie niewykrywalne. Pojawiają się przy niewyrównanej cukrzycy, w ciąży, na diecie bez węglowodanów i przy głodzeniu. U osoby z cukrzycą i wysokim cukrem ketony w moczu są powodem do pilnego kontaktu z lekarzem.

Krew na pasku reaguje na hemoglobinę i mioglobinę. Dodatnie pole ocenia się pod mikroskopem: o krwinkomoczu mówią dopiero krwinki widoczne w osadzie. Gdy pasek jest dodatni, a krwinek w osadzie brak, przyczyną może być wolna hemoglobina albo mioglobina. Fałszywie dodatni wynik dają miesiączka, intensywny wysiłek i odwodnienie.

Leukocyty na pasku to esteraza leukocytarna, enzym białych krwinek. Azotyny powstają, gdy bakterie przerabiają azotany z moczu. Dodatnie azotyny zwiększają prawdopodobieństwo zakażenia, a lekarz ocenia je razem z objawami. Ujemne go nie wykluczają, bo nie wszystkie bakterie je wytwarzają, a w moczu oddanym po krótkim czasie mogą nie zdążyć powstać.

Osad pod mikroskopem

• Erytrocyty. Pojedyncze erytrocyty zdarzają się w prawidłowym moczu, a górną granicę normy podaje laboratorium na wydruku. Amerykańskie wytyczne urologiczne AUA/SUFU zalecają, żeby lekarz ocenił wynik już od 3 erytrocytów w polu widzenia w jednej prawidłowo pobranej próbce. Te wytyczne odradzają ocenę krwinek w pierwszej porannej porcji i w próbce oddanej zaraz po intensywnym wysiłku albo stosunku, więc przy krwinkach w porannej próbce lekarz może poprosić o kolejną. Wynik z próbki oddanej w czasie miesiączki sprawdza się po jej zakończeniu. Przyczyny są różne: zakażenie, kamica, choroby nerek, rzadziej nowotwór. Po długim biegu krwinki potrafią pojawić się przejściowo, dlatego badanie powtarza się po 48–72 godzinach. Jeśli krwinki nadal są, potrzebna jest dalsza diagnostyka.
• Leukocyty. U mężczyzn zwykle mniej niż 2 w polu widzenia, u kobiet mniej niż 5. Wyższe liczby towarzyszą najczęściej zakażeniu układu moczowego.
• Bakterie. W próbkach od kobiet często pochodzą z pochwy. Bakterie u osoby bez objawów zwykle nie wymagają leczenia ani dalszego szukania; wyjątkiem jest między innymi ciąża.
• Nabłonki płaskie. Duża ich liczba sugeruje zanieczyszczenie próbki, choć nie zawsze je oznacza. Gdy wynik jest niejasny, badanie się powtarza, tym razem z pilnowaniem środkowego strumienia. Pojedyncze nabłonki przejściowe są prawidłowe. Wałeczki, kryształy i śluz laboratorium też opisuje, ich znaczenie najlepiej omówić z lekarzem.

Kiedy potrzebny jest posiew

Posiew może pokazać, jakie bakterie wyrosły z próbki, a antybiogram, na jakie antybiotyki są wrażliwe, a lekarz czyta ten wynik razem z objawami. Brytyjskie zalecenia UKHSA wymieniają między innymi takie sytuacje, w których się go wykonuje:

• ciąża;
• podejrzenie zakażenia u mężczyzny;
• podejrzenie odmiedniczkowego zapalenia nerek albo sepsy;
• leczenie, które nie pomogło, albo objawy, które się utrzymują;
• nawroty: dwa zakażenia w pół roku albo trzy w roku;
• wiek powyżej 65 lat, gdy przy objawach planowany jest antybiotyk.

Mocz na posiew pobiera się przed pierwszą dawką antybiotyku, tą samą metodą środkowego strumienia. Według UKHSA u osób powyżej 65 lat test paskowy nie służy do rozpoznania zakażenia, bo bakterie w moczu bez objawów są w tym wieku częste. Sama wstępna hodowla trwa zwykle 16–24 godziny, a identyfikacja bakterii i antybiogram mogą zająć dłużej. Po wyniku lekarz w razie potrzeby zmienia antybiotyk.

Kiedy nie czekać na wynik

Gorączka albo dreszcze, ból w plecach pod żebrami, krew widoczna w moczu, ciąża lub szybkie pogarszanie się to powód do pilnej wizyty u lekarza, a splątanie i senność do wezwania pogotowia.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.